اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ وَ لَم يَرَوا إِلي ما خَلَق‌َ اللّه‌ُ مِن شَي‌ءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُه‌ُ عَن‌ِ اليَمِين‌ِ وَ الشَّمائِل‌ِ سُجَّداً لِلّه‌ِ وَ هُم داخِرُون‌َ (48)
آيا نمي‌بينند اينکه کفار و مشرکين بچيزهايي که خداوند خلق فرموده از هر- چيزي که سايه بر او بر ميگردد بطرف راست و چپ در حالي که سجده ميکنند در پيشگاه الهي و آنها خوار و خفيف و ذليل هستند، مفسّرين تفسير کرده‌اند باشياء که داراي جسم باشند، مثل انسان و حيوان و اشجار و جبال و عمارات و نحو اينها که ذي ظل هستند که در موقع طلوع شمس سايه آنها بطرف مغرب بسيار طولانيست و هر چه
جلد 12 - صفحه 133
شمس ارتفاع پيدا کند سايه کوتاه ميشود بطرف شمال حرکت ميکند تا زوال که منتهاي نقصان پيدا ميکند يا معدوم ميشود و چون شمس بطرف مغرب ميرود سايه بطرف مشرق سير ميکند و تزائد پيدا ميکند تا نزديک غروب بطرف يمين سايه بسيار طولاني ميشود، و اينکه نقصان و تزائد اظهار مقهوريت تحت اراده حق است و اينکه معني سجده است و اينها ذليل و ضعيف هستند و تحت قدرة او هستند و آيه کنايه از دو امر است (يکي) آنکه اينکه مخلوقات از نباتات و حيوانات و انسان و غير اينها هر کدام يک آثاري دارند که در ابتداي امر بسيار ضعيف هستند يک نطفه يا يک حبّه يا يک هسته بيش نيستند و خداوند آنها را تربيت ميکند و رشد پيدا ميکنند و آثار خود را ظاهر ميکنند سپس رو بضعف ميروند تا فاني و زائل شوند و در تمام اينکه حالات تحت اراده و مشيت خداوند خود هستند و مقهور قدرت او و اينکه دليل بر وحدانيت حضرت ربوبيست استدلال فرموده خصوصا و عموما.
(امر دوّم) اينکه در بسياري از آيات و اخبار صريحا دلالت دارد که تمام اينکه موجودات حتي جمادات شعور و ادراکات دارند و تسبيح و تمجيد و تحميد حق ميکنند.
وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم اسري آيه 46 و سجده پروردگار ميکنند و معرفت بخدا و رسول و امام دارند و داراي ولايت هستند پس بناء علي هذا شروع کنيم بتفسير آيه شريفه أَ وَ لَم يَرَوا آيا اينکه کفّار و مشرکين نظر نميکنند بالحس‌ّ و العيان إِلي ما خَلَق‌َ اللّه‌ُ مِن شَي‌ءٍ شامل جميع اشياء امکانيه ميشود که مخلوق الهي هستند و موجود بايجاد او يَتَفَيَّؤُا ظِلالُه‌ُ بر ميگردد آثار آنها و تشبيه بظل‌ّ براي اينست که ظل‌ّ اثر ذي ظل است پس از آنکه بحد کمال رسيد تنزّل ميکند عن اليمين بطرف رشد سير ميکند و الشمائل بطرف ضعف برميگردد تا اينجا قسمت اوّل را بيان فرموده که تحت قدرت و مشيّت او و مقهور اراده تکوينيه او هستند که و في کل شي‌ء له آية تدل علي انه واحد سُجَّداً لِلّه‌ِ راجع بقسمت دوّم که در جميع اينکه احوال و طواري عبادت خالق خود ميکنند و تسبيح و تمجيد ميکنند و معرفت و شعور و ادراک دارند و در پيشگاه الهي سجده
جلد 12 - صفحه 134
ميکنند وَ هُم داخِرُون‌َ خاضع و خاشع و ذليل در پيشگاه او هستند هذا ما عندنا و اللّه العالم بحقائق الامور.