اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لِلّه‌ِ يَسجُدُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ مِن دابَّةٍ وَ المَلائِکَةُ وَ هُم لا يَستَکبِرُون‌َ (49)
و از براي خدا سجده ميکنند آنچه در آسمانها و در زمين از جنبندگان و جميع ملائکه و اينها استکبار نميکنند وَ لِلّه‌ِ يَسجُدُ لام اختصاص است يعني سجده آنها اختصاص دارد بخدا براي غير خدا سجده نميکنند، چنانچه مشرکين براي اصنام خود سجده ميکنند ما فِي السَّماوات‌ِ شامل شمس و قمر و ساير کواکب ميشود بدليل قوله تعالي: وَ النَّجم‌ُ وَ الشَّجَرُ يَسجُدان‌ِ الرحمن آيه 5 و قوله تعالي:
أَ لَم تَرَ أَن‌َّ اللّه‌َ يَسجُدُ لَه‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ مَن فِي الأَرض‌ِ وَ الشَّمس‌ُ وَ القَمَرُ وَ النُّجُوم‌ُ وَ الجِبال‌ُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَاب‌ُّ وَ کَثِيرٌ مِن‌َ النّاس‌ِ وَ کَثِيرٌ حَق‌َّ عَلَيه‌ِ العَذاب‌ُ حج آيه 16.
(اشکال) بسياري از حکماء و مفسّرين نظر به اينکه غير از جن‌ّ و انس و ملک را ذي شعور نميدانند اينکه نمره آيات را حمل ميکنند بر سجده تکويني يعني تمام تحت قدرت الهي و مقهور مشيّت او هستند جواب اينکه حمل با اينکه خلاف ظاهر لفظ است خلاف صريح آيه مذکوره است که ميفرمايد:
وَ کَثِيرٌ مِن‌َ النّاس‌ِ وَ کَثِيرٌ حَق‌َّ عَلَيه‌ِ العَذاب‌ُ.
زيرا مقهوريت و تحت قدرت نسبت بکفّار و مشرکين هم هست اختصاص ببعض دون بعض ندارد و آيه صريح است آن سجده که مشرکين امتناع ميکنند اينکه مذکورات حتي جمادات دارند که سجده تشريعي باشد، و همين دليل است بر اينکه تمام شعور و ادراک و تکليف دارند و آيات در اينکه باب بسيار داريم مثل آيه شريفه تُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ السَّماوات‌ُ السَّبع‌ُ وَ الأَرض‌ُ وَ مَن فِيهِن‌َّ وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم بني إسرائيل آيه 44 و آيات ديگر.
(اشکال) اگر سجده اختصاص بخدا دارد که لام اختصاص در للّه دلالت داشت پس سجده ملائکه بآدم و سجده يعقوب و پسران بيوسف چه معني دارد! (جواب) سجده
جلد 12 - صفحه 135
أيکه اختصاص بخدا دارد سجده عبوديت و پرستش و امّا سجده خضوع و خشوع و تعظيم دائر مدار امر الهيست و ترخيص او است وَ ما فِي الأَرض‌ِ شامل جميع جمادات و نباتات و حيوانات ميشود مِن دابَّةٍ وَ المَلائِکَةُ من تبعيضيه است بيان بعض مصاديق است منافي با عموم آيه نيست وَ هُم لا يَستَکبِرُون‌َ گذشت معناي کبر و تکبّر و استکبار در چند آيه قبل.