اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ قال‌َ اللّه‌ُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَين‌ِ اثنَين‌ِ إِنَّما هُوَ إِله‌ٌ واحِدٌ فَإِيّاي‌َ فَارهَبُون‌ِ (51)
و فرمود خداوند نگيريد دو اله خدا و غير خدا منحصرا او خداي يکتاي بي- همتا است پس از من بترسيد، اينکه آيه شريفه ممکن است اشاره بمذهب قائلين بيزدان و اهرمن که شيطانست که مذهب مجوس است باشد، و يزدان را خالق خيرات
جلد 12 - صفحه 136
ميدانند، و اهرمن را خالق شرور و هر چه موافق طبع است خيرات ميدانند و هر چه بر خلاف طبع است شرور مي‌پندارند، مثلا حيوانات نافعه و حيوانات موذيه گياههاي نافعه و مضره اشجار مثمره و اشجار ممرضه اراضي مستعدّه و غير قابله معادن مطلوبه و وهميه نساء وجيه و قبيحه رجال طيّبه و خبيثه و هکذا و غافل از اينکه هستند که شرّي در خلقت نيست تمام موافق حکمت و مصلحت است با حسن صرف که مصلحتش غالب بر مفسده است الشّر اعدام فکم قد ضل من يقول باليزدان ثم الاهرمن.
(اشکال) مجوس آتش پرستند و آتشکده‌هاي آنها هنوز آثارش باقيست (جواب) پرستش آتش آنها از اينکه باب است که ميگويند: خدا ديده نميشود و پرستش بايد نسبت بشي‌ء مرئي باشد و در اجسام مرئيه آتش اشرف از خاک و آب و هوا است و- بيشتر است و يکي از کفريات آنها اينست که ميگويند: يزدان غضب کرد و عرق بدن او چکيد و اهرمن شد.
و ممکن است مراد از اثنين خدا و غير خدا باشد تا شامل جميع مشرکين شود.
زيرا اصنام و گاو و گوساله و شمس و کواکب و ملک و عيسي و هر چه ميپرستند مصداق غير خدا است. و ممکن است اشاره باشد بمذهب إبن کمونه که شرک ذاتي قائل شد.
هويتان بتمام الذات قد خالفتا بابن الکمونة استند.
و غافل از اينکه دوئيت مستلزم ما به الاشتراک و ما به الامتياز ميشود و ترکيب لازم ميايد و لازمه ترکيب احتياج بمرکّب و احتياج هر جزئي بجزء ديگر و احتياج کل باجزاء است وَ قال‌َ اللّه‌ُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَين‌ِ اثنَين‌ِ الوهيت راجع بپرستش است که مفاد کلمه طيّبه لا إِله‌َ إِلَّا اللّه‌ُ است توحيد عبادتي إِنَّما هُوَ إِله‌ٌ واحِدٌ و اينکه جمله سه دلالت دارد مطابقي التزامي اقتضائي.
امّا المطابقي توحيد عبادتيست غير از او را نپرستند.
و اما التزامي توحيد ذاتي و صفاتي و افعاليست زيرا اگر دو خدا باشد يا صفات زائد بر ذات باشد يا خالق رازق غير او هم باشد استحقاق پرستش دارند.
جلد 12 - صفحه 137
و اما الاقتضايي توحيد نظريست که بايد توجه و توکل و اميدواري و خوف از مخالفت فقط باو باشد و بس، لذا ميفرمايد: فَإِيّاي‌َ فَارهَبُون‌ِ از مخالفت او بپرهيزيد و بترسيد و نظر بغير او نداشته باشيد.