تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (65)
بعد از آن اخبار فرمايد نعمت خود را بر خلق:
وَ اللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً: خداوند سبحان به قدرت کامله و حکمت شامله نازل فرمايد از آسمان باران را. فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها: پس زنده مى‌فرمايد به آن باران زمين را بعد از مردنش.
نکته: تشبيه فرموده زمين خشک بى‌بر و بى‌منفعت را به مرده، چنانچه مرده حس و حرکت ندارد، همچنين زمين در زمستان بى‌حس و آثارى از آن ظاهر نباشد، به قدرت کامله الهى، به سبب باران، زنده گشته، گياه روئيده، اشجار سبز و خرم شده، طراوت و نضارت آنان، صنع ربوبى را گويا شوند.
إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ: بدرستى که در اين فرستادن باران از آسمان و شکافتن زمين به انواع گل و ريحان، هرآينه علامات و دلالاتى است براى گروهى که مى‌شنوند به گوش دل و انديشه نمايند در اين آيات بينات، و عبرت يابند از مشاهدات، و مهتدى شوند به سعادات.
تبصره: آيه شريفه اثبات مبدء و معاد را مى‌فرمايد:
اما اثبات مبدء به دلالت مطابقى و برهان وجدانى زمينى که آثار نمو از آن منخلع و مانند مرده گشته، به قدرت الهيه، نزول باران قوه انباتيه در آن ايجاد،
جلد 7 - صفحه 233
زمين به منزله رحم و تخم به مثابه نطفه، به حکمت بالغه تغذيه نموده، بتدريج تربيت يافته تا به موعد معين يک مرتبه تمام دشت و صحرا، صفحه سبز و خرم، و باغستان پر از رياحين و لاله و ياسمين مى‌گردد. و البته ظهور اين آثار و تدبيرات، برهان «لمّى» خواهد بود بر وجود مؤثر و مدبرى که تمام موجودات در تحت فرمان او است.
و اما اثبات معاد به دلالت التزامى و برهان عقلى بدين تقرير: خداوندى که قادر باشد بر زنده نمودن زمين را بعد از مردنش، هرآينه البته قدرت دارد بر زنده کردن انسان پس از مردنش، و هيچ استبعادى نخواهد داشت، زيرا نظير آن مشاهده شود.