تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ کُلِي مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُکِي سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ (69)
ثُمَّ کُلِي مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ: پس الهام نموديم او را که بخورد از هر ميوه پاکيزه خوشبوى خوش طعم. فَاسْلُکِي سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلًا: پس سير کن راه پروردگار خود را که الهام فرموده تو را به حالت فروتنى، يعنى فرمانبردار امر او باش، يا سير نما راهى را که پروردگار براى تو رام و آسان فرموده که هر کجا خواهى بروى. يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها: بيرون مى‌آورد خداى متعال از شکمهاى زنبوران. شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ: شربتى که مختلف باشد رنگهاى آن. چون زنبوران امر الهى را اطاعت نموده از شکوفه‌ها و گلها بخورند، به قدرت کامله سبحانى، گلها و برگها در باطن و شکم ايشان استحاله شده و تبديل گردد به شيره شيرين براى ذخيره زمستان خود، قى کنند بيرون آيد از شکمهاى آنها به طريق لعاب شربتى به رنگهاى مختلف، بعضى سفيد که عسل زنبوران جوان است، و برخى زرد که عسل زنبوران ميانسال است، و قسمتى قرمز که از زنبوران پير مى‌باشد و سبز و سياهش کم باشد. گويند اختلاف الوان عسل به
جلد 7 - صفحه 237
حسب اختلاف فصول است. فِيهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ: در اين عسل شفا مقرر شده براى مردمان. يا بنفسه چنانچه در مرضهاى بلغميه نافع مى‌باشد، يا مختلط با چيزهاى ديگر، چه کم معجونى است که عسل جزو آن نباشد.
و روايات بسيار در عسل وارد شده از جمله:
1- در عيون «1»- از حضرت رضا عليه السّلام فرمود: سه چيز زياد نمايد حافظه را و ببرد بلغم را: عسل، و قرائت قرآن، و جويدن کندر.
2- در خصال «2» از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام به دست برداشتن عسل و به زبان خوردن شفا است از هر دردى، بعد اين آيه تلاوت و فرمود: عسل با قرائت قرآن و جويدن کندر، آب نمايد بلغم را.
3- عن النبى «3» صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ان يکن فى شى‌ء شفاء ففى شرطة الحجّام او فى شربة عسل.
فرمود حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اگر باشد در چيزى شفاء، پس در شاخ حجامت کننده يا در شربت عسل است.
إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ: بدرستى که در اين زنبور عسل هرآينه حجتى است روشن براى گروهى که تفکر و تدبر نمايند و غرائب قدرت الهى را دريابند که اين صنايع عجيبه و امور دقيقه نيست مگر الهام قادر حکيم در حشره ضعيف.
تبصره: غرائب و عجائب حکمت زنبور عسل از جمله:
1- انقيادى که هرگز از راه فرمانبردارى منحرف نشوند.
2- امانتى که چون ميوه تلخ خورند عسل شيرين باز دهند.
3- طبيعتى که غير چيز پاک نخورند.
«1» عيون جلد 2 باب 31، حديث 111.
«2» خصال صدوق، جزء 2، حديث الاربعماة، حديث 10، صفحه 623.
«3» عيون جلد 2، باب 31، حديث 83.
جلد 7 - صفحه 238
4- طاعتى که از فرمان يعسوب پادشاه خود خلاف نکنند.
5- تمکينى که مسافت دور بروند و باز به موطن خود رجوع کنند.
6- طهارتى که هرگز بر نجاسات ننشينند و از آنها دورى کنند.
7- صناعتى که اگر تمام بنايان و معماران جمع شوند و بخواهند خانه‌هاى مسدس آنها را بنا کنند به آن کيفيت مخصوص، نتوانند، و جهت مسدس بودن آن که اگر مستدير سازند، بيرون خانه‌ها خلل و فرج مهمل ماندى، و اگر مربع بنا کنند، زواياى آن در اندرون خالى بودى، پس شکل مسدس را اختيار نمودند که هيچ موضعى را مواضع داخله و خارجه آن مهمل نماندى، زهى حکمت الهى که چنين هوشى در حشره ضعيفى قرار داده.
از اينها عجيب‌تر آن که: امير آنها مانند پادشاه نافذ الامر و مطاع، و جميع زنبوران تابع اويند، و بدون امر او به هيچ کارى اقدام نکنند، و اگر يکى از آنها نافرمانى کند يا چيز کثيف خورد، فراشان موکل درب کندو او را مى‌کشند، همچنان که عسل آنان شفاى مرض بدنى دارد، به تفکر در احوال ايشان، مرض باطنى که انکار صانع و مدبر عالم باشد، هرآينه شفا يابد، زنهار از توهمات شياطين انسى که اين حکمتهاى غريبه و صنايع بديعه را به طبيعت نسبت دهد.
تنبيه: حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در نهج البلاغه «1» فرمايد: انا يعسوب المؤمنين و المال يعسوب الفجار. يعنى: بدرستى که مؤمنين پيروى کنند مرا و فجار پيروى نمايند مال را، چنانچه زنبوران عسل پيروى کنند يعسوبشان را که رئيس آنها باشد.
تتمه: از ائمه معصومين سلام اللّه عليهم اجمعين در اين آيه شريفه تأويلى بيان شده. على بن ابراهيم «2» از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که:
«1» نهج البلاغه فيض حکمت 308.
«2» تفسير قمى، جلد 1، صفحه 387.
جلد 7 - صفحه 239
مائيم قسم به خدا نحلى که خداى تعالى وحى فرموده (أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً) امر فرمود ما را که بگيريم از عرب پيروانى (وَ مِنَ الشَّجَرِ) يعنى از عجم (وَ مِمَّا يَعْرِشُونَ) از موالى و آنچه خارج شود از بطون آنان، مراد علمى است که خارج مى‌شود از ما به شما.
ايضا تفسير برهان «1»- ابى بصير از حضرت صادق عليه السّلام در اين آيه شريفه فرمود: (ما بلغ بالنّحل ان يوحى اليها بل فينا نزلت و نحن النّحل و نحن المقيمون للّه فى ارضه بامره و الجبال شيعتنا و الشّجر النّساء المؤمنات).
ابن شهراشوب از حضرت رضا عليه السّلام در اين آيه شريفه نقل مى‌کند که فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: على امير بنى هاشم فسمّى امير النّحل. «2»