تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (70)
بعد از آن بيان نعمت خلق انسانى را فرمايد:
وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ: و خداى تعالى ايجاد فرمود شما را و انعام نمود بر شما جميع اقسام نعمتها را از دينيه و دنيويه. ثُمَّ يَتَوَفَّاکُمْ: پس توفى کند شما را و بميراند. وَ مِنْکُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ: و بعضى از شما را به سبب زيادى سال برگرداند به پست‌ترين عمر که بنا به روايت حضرت صادق عليه السّلام در تفسير قمى صد سال است «3» و بنا به روايتى هفتاد و پنج سال. لِکَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً: تا اينکه نداند چيزى را بعد از آنکه دانست آن را، يعنى وقتى پير شود
«1» تفسير برهان جلد 2 صفحه 375.
«2» تفسير برهان جلد 2، صفحه 375.
«3» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 372.
جلد 7 - صفحه 240
نمى‌داند آنچه را که دانا بود بواسطه خرافت و پيرى برگردد به حال طفوليت، از دانائى به نادانى منتقل شود که اول مرتبه بود.
تنبيه: در اين آيه شريفه حق تعالى اشاره فرمود به مراتب انسانى، و بزرگان ده مرتبه ذکر فرموده: 1- در شکم مادر جنين باشد. 2- مولود و رضيع تا انفصام نام دارد. 3- صبى- بعد از شير گرفتن على خلاف. 4- طفل تا ده سال. 5- غلام تا بلوغ. 6- مراهق ابتداى بلوغ. 7- شاب تا سى سال. 8- کهل آخر جوانى و اول پيرى. 9- شيخ بعد از پنجاه سال. 10- هرم فانى بعد از هشتاد سال. پس خداوند متعال احتجاج فرموده به احوال مختلفه انسانى و انتقال از مرتبه به مرتبه که اين تغييرات بتدريج و انتظام، البته برهانى است بر تدبير ملک علّام. اول مرتبه انسان عاجز و ضعيف و بى‌عقل، بعد قوى و توانا و عالم و عاقل به طورى که سياست مدن را دارا و آثار کياست و فراستش در عالم هويدا، بسى برنيايد که هوش و فهم و عقلش بدر آيد، و به مرتبه کودکى باز گردد؛ اينجا است داستان تنبه و عبرت براى اشخاص با ذکاوت و درايت.
إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ: بدرستى که خداوند متعال دانا است به مصالح بندگان، و توانا است بر آنچه خواهد از تدبير و تغيير و تصريف خلقان به مقتضاى حکمت.