تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَکَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (71)
بعد از آن نعمتهاى ديگر را بيان مى‌فرمايد:
وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلى بَعْضٍ: و خداى تعالى برترى داد بعضى را بر بعضى. فِي الرِّزْقِ: در روزى دادن بر وفق حکمت و مصلحت، يکى را فراخى
جلد 7 - صفحه 241
دهد، و ديگرى را تنگى، هر يک را همان صلاح او باشد که مرحمت شده، لذا در آيه ديگر مى‌فرمايد (وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَ لکِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ ما يَشاءُ «1» يعنى اگر فراخ گرداند خداى تعالى روزى براى تمام بندگان، هرآينه سرکشى کنند در زمين و موجب فساد شوند، و لکن نازل مى‌فرمايد به اندازه که خواهد بر وفق حکمت و مصلحت.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در نهج البلاغه مى‌فرمايد: و قدّر الارزاق فکثّرها و قللّها، و قسمها على الضّيق و السّعة فعدل فيها ليبتلى من اراد بميسورها و معسورها ليختبر بذلک الشکر و الصّبر من غنيها و فقيرها «2».
يعنى: مقدر فرمود خداى تعالى روزى‌ها را، پس زياد و کم نموده آن را و تقسيم کرده آن را بر تنگى و فراخى. پس عدالت فرموده در آن، يعنى هر يک را به محل قرار داده تا امتحان فرمايد به آسايش و سختى آن هر که را خواهد، و آزمايش نمايد به آن شکر غنى و صبر فقير را.
بعد از آن بخل مردمان را وصف فرمايد که: فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا: پس نيستند آنان که افزونى يافتند در اموال، يعنى آنها که به سبب مال، مهتر و مالک رقاب جمعى شده‌اند نيستند. بِرَادِّي رِزْقِهِمْ: به ردکننده و بازگرداننده روزى خود را. عَلى ما مَلَکَتْ أَيْمانُهُمْ: بر غلامان و کنيزان خود. حاصل آنکه گمان نکنند موالى که آنها رد نمايند بر غلامان از نزد خود چيزى را، بلکه من جارى ساختم روزى آنان را به دست ايشان، و رازق همه منم. فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ: پس مملو کان در روزى با مالکان يکسانند و متکفل روزى مولى و عبد، من هستم.
يا نيستند مال داران رد نماينده از روزى خود به غلامان که سهيم خود گردانند و مواسات نمايند، بلکه بخل ورزند و به ايشان چيزى ندهند.
در تيسير گويد «3»: خطاب به مشرکان عرب است بر وجه رد و انکار که در
«1» شورى آيه 27.
«2» نهج البلاغه، خطبه 91 (معروف به خطبه اشباح)
«3» منهج الصادقين، جلد 5، صفحه 209.
جلد 7 - صفحه 242
تلبيه مى‌گفتند (لبيک لا شريک لک الا شريک هو لک) حق تعالى فرمايد:
شما تجويز نمى‌کنيد که غلامان شريک شما باشند در مالى که خداوند به شما مرحمت فرموده، پس چگونه روا داريد بتان و بندگان من مانند عيسى شريک من باشند در الوهيت که اعتقاد نصاراى نجران باشد.
أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ: آيا پس به نعمت خداوندى انکار مى‌کنند قرائت ديگر به خطاب، يعنى آيا به نعمت حق تعالى انکار مى‌کنيد. على بن ابراهيم فرمايد: جايز نيست براى مرد اينکه تخصيص دهد نفس خود را به چيزى از مأکول بدون عيالش.
در جوامع «1»- نقل شده از ابى ذر رحمه الله که شنيدم از پيغمبر در باره غلام فرمود: بتحقيق آنها هم برادران شمايند، پس جامه دهيد ايشان را از آنچه مى‌پوشيد، و اطعام نمائيد به آنها از آنچه خود خوريد، پس ديده نشد بعد از اين غلام پيغمبر را مگر آنکه عباى او عباى آن حضرت، و پيراهن او پيراهن آن حضرت بدون تفاوت.