بعضى از رفتارها در موارد مختلف آثار گوناگونى دارد؛ مثلًا ترحّم نسبت به ديگران کارى پسنديده است، ولى گاهى به قول شاعر: ترحّم بر پلنگ تيز دندان، ستمکارى بود بر گوسفندان. و يا آموزش کار پسنديده‌اى است، ليکن آموزش دادن به بعضى مثل دادنِ تيغ
«1». در آيه پنجم سوره حج نيز راجع به دوران کهولت، مشابه اين آيه تکرار شده است.
جلد 4 - صفحه 550
به‌دست زنگى مست است. ليکن رفتار عادلانه همه جا ونسبت به همه يک ارزش است ورعايت عدالت هيچگاه ناپسند نمى‌شود. ليکن معناى عدالت، آن نيست که خداوند همه مردم را در يک درجه از استعداد و شرايط قرار دهد، زيرا اگر همه مردم در برخوردارى از نعمت‌ها مساوى باشند، استخدام و تعاون و همکارى که براى زندگى اجتماعى يک ضرورت است از بين مى‌رود. قرآن در آيه 32 سوره زخرف مى‌فرمايد: «وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا» يعنى ما بعضى انسان‌ها را بر بعضى ديگر برترى داديم تا بدين وسيله، استخدام پيش آيد. ( «سُخْرِيًّا» به معناى تسخير و استخدام و «سُخْرِيًّا» به معناى استهزا است)
تفاوت مردم در رزق، يکى از برنامه‌هاى حکيمانه الهى است، زيرا اگر همه مردم يکسان و يکنواخت بهره مى‌بردند، کمالات معنوى آنان ظاهر نمى‌شد. مثلًا سخاوت، صبر، ايثار، حمايت، شفقت، تواضع و امثال آن، زمانى معنى پيدا مى‌کند که تفاوت‌هايى در ميان انسان‌ها باشد.
ممکن است معناى آيه اين باشد که خداوند از بخل مردم انتقاد مى‌کند که چرا افراد کامياب، زيردستان خود را در امکانات خود شريک نمى‌سازند و ممکن است معناى آيه چنين باشد که امکان انتقال بعضى نعمت‌ها به ديگران نيست، مثلًا چگونه مى‌توان زيبايى چهره يا صوت يا عقل يا نبوغ يا محبوبيّت يا نفوذ کلام را به ديگران منتقل کرد. اين تفاوت‌ها رمز تکامل و يکى از نعمت‌هاى الهى است. چرا آن را انکار مى‌کنيد؟
گاهى کاميابى‌ها در اثر ظلم، حق‌کشى واستثمار به دست مى‌آيد که اسلام اين‌گونه درآمدها را حرام شمرده است، ليکن گاهى توسعه رزق صددرصد خدادادى و از طريق حلال وبصورت طبيعى است. مثل دو نفر که مشغول ماهيگيرى مى‌شوند، يکى صدها ماهى در تورى که او افکنده مى‌رود، ولى ديگرى چند ماهى به تور مى‌اندازد. در اينجا غنى و فقر، الهى است که براى آزمايش غنى و فقير و بروز استعدادهاى آنهاست و هيچ جنبه‌ى منفى ندارد. اين آيه نظر به اين‌گونه موارد دارد. «وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ»
ابوذر از پيامبراکرم صلى الله عليه و آله نقل مى‌کند که حضرت فرمودند، نسبت به بردگان خود مساوات
جلد 4 - صفحه 551
داشته باشيد، آنان برادر شما هستند، از لباسى که خود مى‌پوشيد به آنان بپوشانيد و از غذايى که خود مى‌خوريد به آنان بخورانيد. «انما هم اخوانکم فاکسوهم مما تکسون و اطعموهم مما تطعمون» «1»
در روايات مى‌خوانيم: افرادى جز با غنا وافرادى جز با فقر و تهيدستى، اصلاح نمى‌شوند، بنابراين به خواست خداوند حکيم راضى باشيد. «وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ»