تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (185)
کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ: هر نفس صاحب حياتى، چشنده است مرگ را.
اين وعد و وعيد است براى مصدّق و مکذّب، يعنى اى اهل تصديق و تکذيب، همه شما شربت مرگ را مى‌چشيد و به جزاى خود خواهيد رسيد.
بيان: در «مجمع» فرمايد: مراد به ذوق نفس موت را، نزول موت است به آن لا محاله، فکأنّ نفس، ذائق است. و مراد موت اينجا، انتفاء حيات است. پس قتل در آيه شريفه داخل است.
وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ: و اينست و جز اين نيست که وافى و کافى داده شود، أُجُورَکُمْ
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 319
يَوْمَ الْقِيامَةِ: مزدهاى اعمال شما روز قيامت، از خير و شر، زيرا دنيا مکان عمل است، و آخرت مقام جزا.
بيان: آيه شريفه مشعر است به آنکه بعض جزاى اعمال قبل از قيامت در قبر و عالم برزخ داده شود و تمام آن در قيامت باشد، و مؤيد اينست فرمايش نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود: القبر روضة من رياض الجنّة او حفرة من حفر النّيران: «1» قبر براى شخص، باغى است از باغات بهشت، يا گودالى است از گودالهاى جهنم.
فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ: پس هر که دور کرده شود از آتش جهنم، وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ: و داخل بهشت شد، فَقَدْ فازَ: پس بتحقيق رستگارى يافت و به سعادت رسيد.
در «مجمع» از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است: من احبّ ان يزحزح عن النّار و يدخل الجنّة فلتدرکه المنيّة و هو يؤمن باللّه و اليوم الاخر و يأتى النّاس ما يحبّ ان يؤتى اليه. هر که دوست دارد اينکه دور شود از آتش و داخل گردد بهشت را، بايد مرگ او را دريابد به حالتى که او ايمان به خدا و روز قيامت داشته باشد، و با مردم آن نوع سلوک کند که دوست دارد با او چنان باشند (مراد آنکه در حين موت اداى حقوق خدا و مردم نموده و مؤمن باشد).
وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا: و نيست زندگانى و علائق لذات و زخارف دنيا، إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ: مگر بهره فريب دهنده و زيان رساننده.
بيان: مراد، تشبيه حيات و زخارف دنيا است به متاع مدلّس که مشترى در آن غرور است و مدلّس آن شيطان، يعنى به زندگانى دنيا، مردم را فريب دهند، و بسا شود از آخرت و سعادت آن محروم شوند.
تنبيه: علامه مجلسى رضوان اللّه عليه در مواعظ بلوهر نقل نموده که گفت:
«1» بحار الانوار، جلد 6، صفحه 214، حديث 2 (روايت از امام سجّاد عليه السّلام)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 320
شنيدم مردى را فيل مستى در قفا بود و او فرار کرد تا به او رسيد. آن مرد مضطر شد، خود را در چاهى آويخت و چنگ زد به دو شاخه‌اى که در کنار چاه روئيده بود. ناگاه ديد در اصل آنها دو موش بزرگ سياه و سفيد مشغول قطع ريشه آن دو شاخه‌اند. پس نظر کرد در زير پاى خود، ديد چهار افعى سر از سوراخها بيرون نموده و در قعر چاه، اژدهائى دهان گشوده که چون در چاه افتد، او را ببلعد. به بالا نظر کرد، ديد سر آن شاخها اندکى عسل آلوده است. پس مشغول ليسيدن آن عسل شده و لذت شيرينى، او را غافل از مارها و اژدها گردانيده، و حال آنکه نمى‌داند عاقبت او چه شود.
اما چاه، دنيا است که پر باشد از آفتها و بلاها. و آن دو شاخه، عمر آدمى.
و آن دو موش سياه و سفيد، شب و روزند که عمر آدمى را پيوسته قطع مى‌کنند.
و آن چهار افعى، اخلاط چهار گانه: سوداء، صفراء، بلغم، خون، به منزله زهرهاى کشنده‌اند تا در چه وقت به هيجان آيند و صاحب خود را هلاک کنند.
و آن اژدها، مرگ است، که منتظر و در طلب آدمى است. و آن عسل که فريفته آن شده بود، لذّتها و خواهش‌هاى دنيا که اشتغال به آنان، غافل گرداند شخص را و ناگهان مرگ او را دريابد.