تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوکاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْ‌ءٍ وَ مَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (75) وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَيْنِ أَحَدُهُما أَبْکَمُ لا يَقْدِرُ عَلى شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ کَلٌّ عَلى مَوْلاهُ أَيْنَما يُوَجِّهْهُ لا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَ مَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (76) وَ لِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (77)
ترجمه
زده است خدا مثلى بنده‌اى زر خريد که قادر نميباشد بر چيزى و کسيکه روزى داديم او را از خودمان روزى خوبى پس او انفاق ميکند از آن پنهانى و آشکارا آيا يکسان ميباشند ستايش مر خدايرا است بلکه بيشتر ايشان نميدانند
و زده است خدا مثلى دو مرد که يکى از آندو گنگ است که قادر نيست بر چيزى و او بار گران است بر اختيار دارش بهر جا متوجّه نمايد او را نميآورد خيرى را آيا يکسان است او با کسيکه امر ميکند بعدالت و او است بر راه راست
و مر خدا را است علم غيب آسمانها و زمين و نيست فرمان روز قيامت مگر مانند چشم بهم زدن يا آن نزديکتر است همانا خدا بر همه چيز توانا است..
جلد 3 صفحه 303
تفسير
خداوند چون در آيه قبل نهى فرمود کفّار را از مثل زدن براى خدا بسبب نادانى آنها و دانائى او تعالى شأنه در اين آيه مثل خوبى زده است براى واضح نمودن تفاوت بتها را با خود براى آنها که تشبيه نموده بودند خدا را بخلق با آنکه واضح است امر براى دانشمندان که گفته‌اند ما للتّراب و ربّ الارباب باين تقريب که دو نفر را فرض کنيد يکى بنده زر خريد که بدون اذن مولى قادر بر امرى نيست و ديگر آزاد که خداوند روزى او را فراوان و خوب فرموده و او هم کوتاهى در انفاق و اعانت فقراء در خفيه و آشکار ندارد آيا اين دو نفر با آنکه هر دو مخلوق و بشر و از افراد يک نوعند مساوى هستند در استحقاق حمد و ثناء و مدح يا يکى واجد اينمقام و ديگرى فاقد است و ضمير جمع باعتبار شيوع لفظ عبدا و معناى من موصوله است چون مراد دو نفر شخص معيّن نيست تا هل يستويان بفرمايد حال که واضح است تفاوت اين دو نفر در استحقاق ثناء و عدم آن چگونه بتها که جماد و پست‌ترين اجناس موجوداتند برابرند با خدا که فوق موجودات است بتمام معانى و مراتب ذات و صفات و کمال و جلال و جمال بلکه هر چه هست پرتوى است از نور جمال و شعاع جلال او تعالى شأنه و تقدّست آياته پس مستحقّ حمد و ثناء او است نه غير او ولى بيشتر کفّار نميدانند و نعمت خدا را نسبت بغير ميدهند و پرستش و ستايش نااهل را مينمايند و بعضى تمثيل را براى بيان تفاوت حال کافر مخذول و مؤمن موفق يا جاهل غافل و عالم معلّم دانسته‌اند و براى مزيد توضيح يا اشاره بغباوت سامع خداوند مثل ديگرى براى بيان مقاصد مذکوره زده است باين تقريب که دو نفر فرض کنيد يکى گنگ که ظاهرا کر و لال مادر زاد است و قدرت ندارد که احتياجات خود را رفع نمايد و محتاج بنگهدار و اختيار دارى است که متکفّل امور او باشد و با اينحال و بال و بار گرانى است که بر دوش مولى گذارده شده و احيانا اگر آن نگهدار و صاحب اختيار او را براى انجام خدمتى بفرستد خير و نفع و صلاحى را نميتواند براى او تحصيل کند چون کم عقل و ناتوان است آيا چنين کسى مساوى است با مؤمن سالم عاقل کامل عادل آمر بعدل و ناهى از ظلم که در دين حقّ ثابت و مستقيم است چون تفاوت واضح است محتاج بجواب نيست و مثل براى فرق ميان معبود بحقّ و باطل و مؤمن و کافر و عالم و جاهل است و وجه شبه
جلد 3 صفحه 304
در هر دو مثل، عجز و فقر و احتياج و پستى و ناتوانى است در يکى و قوّت و قدرت و توانائى و بسط يد و عزّت و عظمت در ديگرى علاوه بر آنکه علم بأمور خفيّه آسمانها و زمين مخصوص بذات احديّت است و کسى را بر آن اطلاعى نيست مگر بعنايت او و قدرت خداوند بقدرى است که ميتواند خلق اوّلين و آخرين را در يک آن که مانند يک چشم بهمزدن خلق بلکه کمتر است زنده و مجتمع فرمايد براى حساب در روز قيامت کبرى و اين امر با آنکه بقدرى مشکل است که عقلاء در تصوّر آن متحيّرند براى خدا آسانتر از برگردانيدن چشم از بالا بپائين يا بهم زدن آن است و خداوند بر هر امر ممکنى قادر است اختصاص بامر قيامت ندارد ..