تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَکَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (71) وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْواجِکُمْ بَنِينَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَ فَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَکْفُرُونَ (72) وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَمْلِکُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ شَيْئاً وَ لا يَسْتَطِيعُونَ (73) فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (74)
ترجمه
و خداوند فزونى داد بعضى از شما را بر بعضى در روزى پس نيستند آنانکه فزونى داده شدند بر گردانندگان روزى خودشان را بر آنچه مالک شدند بدستهاشان پس ايشان در آن يکسانند آيا پس نعمت خدا را انکار ميکنند
و خدا قرار داد براى شما از جنس خودتان جفتهائى و قرار داد براى شما از جفتهاتان پسران و خدمت گذاران و روزى داد شما را از پاکيزه‌ها آيا پس بباطل ميگروند و بنعمت خدا آنها کفران ميورزند
و ميپرستند غير از خدا آنچه را که قادر نميباشند براى آنها روزى دادن را از آسمانها و زمين بهيچ چيز و توانائى ندارند
پس نزنيد براى خدا مثلها را همانا خدا ميداند و شما نميدانيد.
تفسير
خداوند متعال بر حسب حکمت و مصلحت برخى از بندگانرا فضيلت و برترى داده بر برخى در روزى يعنى رزق بعضى را فراخ و وسيع و روزى بعضى را تنگ و ضيق فرموده و کسانيکه خداوند بآنها وسعت رزق عنايت فرموده نميتوانند روزى خود را بدهند بمماليک و خدم و اهل و عيال خود چه رسد بمردم اجنبى و بندگان در رزق مقدّر بر وفق حکمت و مصلحت در علم الهى يکسانند يعنى خداوند نظر خصوصى در اين باب اعمال نفرموده بلکه بر همه بنظر لطف و عنايت يکسان نظر فرموده و بهر کس هر چه صلاح حالش بوده داده و اين نعمت بزرگى است از خداوند بر بندگان که بقدر قابليّت و ظرفيّت آنها عطاء فرموده و کم و زياد نفرموده تا قابل محروم و ناقابل مغرور شود و جاى تعجّب است اگر بندگان منکر اين نعمت شوند و بگويند العياذ باللّه خداوند بدون حکمت و مصلحت بعضى از بندگان را در وسعت و نعمت قرار داده و بعضى را در مضيقه و سختى افکنده آنچه ذکر شد بنظر حقير رسيد از ظاهر آيه در بدو امر ولى بعضى از مفسّرين فرموده‌اند مراد آنست که کسانيکه خداوند بايشان روزى فراوان داده روزى مماليک خودشان را نميدهند بلکه آنها با بندگان خودشان مساويند در اينکه همه روزى خدا را ميخورند و
جلد 3 صفحه 301
بعضى فرموده‌اند اين کلام بر سبيل توبيخ و ملامت آنها است يعنى چرا نبايد از روزى وسيع خودشان بمماليک و خدم خود بدهند تا در خوراک و پوشاک مساوى شوند و با آنکه راضى نميشوند آنها با خودشان شريک باشند در نعمت خدا چرا در عبادت خود بندگان خدا را از قبيل حضرت عيسى عليه السّلام شريک قرار دادند براى خدا و از ابن عباس روايت نموده‌اند که در باره نصاراى نجران نازل شده و بنابراين دو معنى مراد از انکار نعمت انکار رازقيّت و منعميّت خداوند است که موالى براى خود و کفّار براى معبودهاى باطل اثبات نموده‌اند و قمّى ره فرموده جائز نيست براى مرد که مخصوص نمايد خود را بطعامى که از آن بعيال خود نخوراند و در جوامع از أبو ذر رحمه اللّه نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود بندگان شما برادران شمايند از لباس و خوراک خودتان بآنها بپوشانيد و بخورانيد و بعد از اين فرمايش ديده نشد بنده‌اى مگر آنکه لباسش مانند مولايش بود بدون تفاوت و خداوند از جنس مردم براى آنها جفت و همسر قرار داد تا موجب انس و آرامش خاطر آنها باشد و از نوع خودشان اولاد داشته باشند و قمّى ره فرموده مراد خلق حوّاء از آدم است و نيز قرار داد براى مردم از همسرهاشان پسران و نوادگان دخترى چنانچه عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام در اين آيه نقل نموده که حفده پسران دخترند و ما حفده رسول خدائيم و در روايتى بمطلق معاون و کمک تفسير شده و در روايتى بدامادها و حفيد در لغت بمعناى سريع در خدمت است و بيشتر دختران و دختر زادگان در خدمت آباء و اجداد سرعت مينمايند و ظاهر از عطف تغاير است و اختلاف تفاسير مبنى بر مراعات معناى لغوى و مناسبت مقام است و حفده بر اعوان اطلاق ميشود و در فارسى هم اولاد و احفاد ميگويند و نواده و بستگان اراده ميکنند و نيز روزى داد خداوند بمردم از اطعمه پاکيزه آنچه را مقدّر فرموده بود در ازل براى آنها و جاى تعجّب است که با اين همه آيات دالّه بر حقّ باز مردم بالطبع بباطل ميگروند و از حق و حقيقت دور ميشوند و بمنفعت بت پرستى و شفاعت بتها معتقد ميگردند و نعمت خدا را که مشاهد و محسوس است کفران مينمايند و به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امام عليه السّلام و قرآن و اسلام که اعظم نعمتهاى خدايند کفر ميورزند و پرستش ميکنند غير خدا را از جماداتى که نميتوانند روزى بدهند آنها را از آسمان چنانچه خدا ميدهد که
جلد 3 صفحه 302
باران رحمت است و از زمين از قبيل نباتات و فوا که بهيچ قدر نه کم و نه زياد و استطاعت ندارند که مالک شوند آنها را و محتمل است ضمير در لا يستطيعون راجع بکفّار باشد که با وجوديکه جماد نيستند و حيات دارند استطاعت روزى دادن را از آسمان و زمين ندارند بلکه استطاعت هيچ امرى را ندارند و کلمه شيئا يا مفعول رزقا است باعتبار دلالتش برأن يرزق يا بدل از آن و گفته‌اند کفّار بتعليم شيطان ميگفتند ما مخلوقات خدا را عبادت ميکنيم براى آنکه عبادت بندگان پادشاه بيشتر موجب عظمت و بزرگى پادشاه است و آنچه ما عبادت ميکنيم اشباه و امثال خدايند در عبادت لذا خداوند نهى فرموده است آنها را از مثل زدن و شبه و مثل قائل شدن براى او چون مثل زدن تشبيه حالى بحالى و شخصى بشخصى است و خداوند مثل و مانندى ندارد و کسى عالم بکنه ذات و صفات او نيست و او است عالم بکنه ذات و صفات خود و مخلوقاتش و ميتواند براى هر چيز مثل اعلى و احسن بزند و مردم نميتوانند و عالم نيستند و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه خدا عالم است بآنکه شريک ندارد و در عبادت غير خدا مفسده است و شما نميدانيد و اگر فکر کنيد ميدانيد و اللّه اعلم ..