اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
کُل‌ُّ نَفس‌ٍ ذائِقَةُ المَوت‌ِ وَ إِنَّما تُوَفَّون‌َ أُجُورَکُم يَوم‌َ القِيامَةِ فَمَن زُحزِح‌َ عَن‌ِ النّارِ وَ أُدخِل‌َ الجَنَّةَ فَقَد فازَ وَ مَا الحَياةُ الدُّنيا إِلاّ مَتاع‌ُ الغُرُورِ (185)
هر ذي حياتي مرگ را خواهد چشيد و روز قيامت مزد خود را خواهيد گرفت پس کسي که از آتش دوري جويد و داخل بهشت شود پس بتحقيق رستگار خواهد بود و نيست زندگاني دنيا مگر اسباب فريب.
اينکه آيه شريفه مشتمل بر مطالب مهمّه است:
مطلب اول
- در موضوع حيات و موت، و قبلا تذکر داده‌ايم که اختلاف کردند در نسبت حيات و موت، بعضي گفتند ايجاب و سلب که موت عدم الحيوة است، بعضي گفتند عدم و ملکه مثل عمي و بصر که عدم الحيوة ممّن شأنه الحيوة، پس چيزي که قابل حيات نيست اطلاق موت هم بر او نميشود، و بعضي گفتند تضاد که دو امر وجودي است که مجتمع نميشوند و تحقيق کلام اينست که موت نسبت بحيوة حيواني و نباتي عبارت از زوال حيات است که همان عدم و ملکه است با مسبوقيت بحيوة، پس کسي که هنوز لباس حيات نپوشيده اطلاق موت بر او نميشود و لو شأنيت حيات را داشته باشد پس مثل عمي و بصر نيست که مجرد عدم و ملکه است.
و اما نسبت بحيوة انساني انتقال نشئه است، روح انساني آن جوهر ملکوتي ان لطيفه ربّاني، ان مجرد غير مادّي تعلق او از اينکه بدن جسماني بريده ميشود و بقالب مثالي تعلق ميگيرد و اينکه هم پس از تعلق او باين بدن است که مادامي که هنوز تعلق نگرفته اطلاق موت بر او نميشود، و آيه شريفه راجع باين قسمت است چون تعبير بذوق فرموده کُل‌ُّ نَفس‌ٍ ذائِقَةُ المَوت‌ِ و چشيدن راجع بامر وجودي است چنانچه آيه شريفه خَلَق‌َ المَوت‌َ وَ الحَياةَ هم راجع باين قسمت است
جلد 4 - صفحه 450
در سوره ملک آيه 2، و احتياج بتقدير نداريم که مفسرين گفتند يعني (ذائقة اسباب الموت و مقدماته).
پس مراد از کل‌ّ نفس هر جنبنده‌اي نيست بلکه صاحبان روح ملکوتي است مثل ملک و جن‌ّ و انس و همچنين مجردات صرفه مثل عالم عقول که تعلقي ندارند تا انتقالي پيدا کنند ذاتا و فعلا مجرد هستند مشمول اينکه آيه نيستند.
(مطلب دوم)
وَ إِنَّما تُوَفَّون‌َ أُجُورَکُم يَوم‌َ القِيامَةِ توفّي اخذ بقوّه است چنانچه بحضرت عيسي عليه السّلام ميفرمايد إِنِّي مُتَوَفِّيک‌َ وَ رافِعُک‌َ إِلَي‌َّ آل عمران آيه 55، يعني بتمام قوّت اجر خود را خواهيد گرفت، کنايه از اينکه خردلي از اجر شما از بين نميرود و اطلاق اجر بر مثوبات نه از باب استحقاق است بلکه حسب الوعده الهي است که خداوند خلف وعده نميفرمايد إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُخلِف‌ُ المِيعادَ آل عمران آيه 9، و الّا آنچه بهر که در دنيا و آخرت از نعم الهي ميرسد از باب تفضّل است کل نعمک ابتداء.
فَمَن زُحزِح‌َ عَن‌ِ النّارِ زحزاح دوري جستن است و دوري از آتش ترک معصيت است.
وَ أُدخِل‌َ الجَنَّةَ دخول جنّت بفعل عبادت است، و اينکه جمله مشتمل بر دو موضوع است: يکي تقوي که عبارت از ترک معاصيست و ديگر اعمال صالحه که عبارت از طاعت است، و در آيات قرآني گاهي مقرون فرموده ايمان را بتقوي الَّذِين‌َ آمَنُوا ... وَ اتَّقُوا و گاهي باعمال صالحه الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ و البته مجرد ترک معاصي و فعل طاعت مورث دوري از آتش و دخول در جنت نميشود بلکه شرط اصلي ايمان بعقائد حقّه که اگر مقرون شد با تقوي و عمل صالح اينکه دو نتيجه را دارد، بلکه ممکن است ايمان تنها هم مفيد اينکه فائده باشد بواسطه
جلد 4 - صفحه 451
شمول مغفرت و شفاعت و سعه رحمت لکن حفظ ايمان با ترک تقوي و ترک اعمال صالحه بسيار امري است مشکل زيرا معاصي باعث ضعف ايمان يا زوال ايمان ميشود و آيات و اخبار در اينکه باب بسيار است.
فَقَد فازَ فوز بمعني ظفر و نجات است و اينکه کلمه مشتمل بر دو جمله است دخول جنّت ظفر است و دوري از آتش نجات است.
(مطلب سوم)
وَ مَا الحَياةُ الدُّنيا إِلّا مَتاع‌ُ الغُرُورِ انسان در اينکه عالم دنيا دو چيز لازم دارد يکي وسائلي که موجب حفظ بدن و قواي حيواني و رشد جسماني و توليد و تناسل از خوراک و لباس و ازدواج و مسکن و غير اينها و خداوند تمام وسائل اينکه زندگاني را از خلقت عالم علوي و سفلي و آنچه احتياج بشر است مهيّا فرموده لکن تمام اينها مقدمه است براي امر دوّم که حفظ روح ملکوتي و قواي عقلاني و رشد معنوي و تکميل نفساني که موجب قرب بمقام ربوبي و نيل بسعادت اخروي و فوز بحيوة ابدي و نجات از مهالک دائمي است و خداوند وسائل آن را هم فراهم فرموده از ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام و اعطاء عقل و غير اينها.
اگر انسان فقط متوجه بقسمت اول باشد و بمقدمه که منظور نظر نبوده اصالة و غافل از قسمت دوم اينکه غرور است و مراد از حيات دنيا همين است و اينها متاع غرور است.
و اما اگر متوجه قسمت دوم شود و اينکه وسائل دنيوي را معبر و مقدمه براي آن مقصود اصلي قرار دهد اينکه فوز و رستگاري است.
452