تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ ما يُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (79)
بعد از آن شواهد قدرت و آيات عظمت خود را بيان مى‌فرمايد:
أَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ: آيا نگاه نکنند آدميان به ديده بصيرت براى استدلال قدرت الهى به سوى مرغان. مُسَخَّراتٍ فِي جَوِّ السَّماءِ: در حالتى که رام شدگانند براى پريدن به بالها و اسباب هوائيه در ميان آسمان و زمين، و با کمال آسانى در جو حرکت کنند. ما يُمْسِکُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ: نگاه نمى‌دارد ايشان را در فضاى هوا مگر ذات قادر متعال، و الّا سنگينى جسد آنها مقتضى افتادن است و علاقه فوق آن نيست و دعامه تحت آن نباشد که نگهدارنده آنان باشد.
إِنَّ فِي ذلِکَ: بدرستى که در تسخير طيور براى پريدن، يعنى آفريدن آنها بر وجهى که ممکن است طيران ايشان و خلق جو و فضا به حيثيتى که ممکن است طيران در آن و امساک ايشان در جو هوا بر خلاف طبع آن. لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ: هرآينه نشانه‌ها و علاماتى است براى گروهى که ايمان آرند، زيرا مؤمنان منفعت برند بر آنچه تفکر و تأمل کنند و شواهد قدرت سبحانى را دريابند، لکن ديگران به سبب عدم تفکر از اين قسمت محرومند.
تنبيه: يکى از آثار عجيبه، خلق طيور است. حضرت صادق عليه السّلام به مفضل فرمايد: تأمل کن در جسم پرندگان و خلقت آنان، زيرا چون حق تعالى مقدر فرموده که در هوا پرواز کند، جسمش را سبک آفريده، و خلقتش را مندمج و در هم گردانيده، و از چهارپاى حيوانات، دو پا و از پنج انگشت، چهار
جلد 7 - صفحه 253
مرحمت فرموده. و براى دفع بول و قاذورات، يک سوراخ مقرر شده، و سينه‌اش را باريک و تند گردانيده که هوا را به آسانى بشکافد به هيئتى که سينه کشتى را مى‌سازند.
و در بال و دمش پرهاى دراز و محکم آفريده که آلت پروازى باشد، و جميع بدنش را لباس پر پوشانيده که هوا در ميان آن داخل، و در هوا بايستد. و طعمه‌اش را دانه و گوشت مقرر، لذا بجاى دندان، منقار سخت خشکى به او عطا فرموده که طعمه خود را برگيرد و از چيدن دانه پاره نشود، و از دريدن گوشت نشکند. و چون دانه را درست، و گوشت را خام مى‌خورد، آن را اعانت فرموده به حرارت زيادى در اندرون که به اندک زمانى غذا را هضم مى‌کند، چنانچه مى‌بينى دانه انگور مثلا از جوف آدمى درست بيرون مى‌آيد، لکن در جوف مرغ بکلى هضم شود که اثرى از آن نمى‌ماند.
و مقرر فرمود که تخم گذارند و جوجه برآورند، و اگر به روش ساير حيوانات حامله شوند، هرآينه سنگين شوند براى پريدن. پس هر جزوى از اجزاء خلقت مرغ را، مناسب و مشابه امرى ديگر گردانيده. تأمّل در مرغى که هميشه حرکت کند، ولى براى مصلحت بچه آوردن به روى تخم خود مى‌خوابد، بعضى يک هفته و برخى دو هفته و بعضى سه هفته، و تخمها را زير بال گرفته تا جوجه برآورد، و بعد هم چگونه باد در دهان جوجه مى‌دمد تا چينه‌دانش گشاده شود.
پس کى تدبير نموده که دانه را در چينه‌دان جمع و براى غذاى بچه برگرداند، و حال آنکه صاحب فکر نيست «1».