تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَ تَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (67)
وَ إِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ: و ياد کنيد اى بنى اسرائيل وقتى را که گفت موسى عليه السلام مرقوم خود را، زمانى که در ميان خود کشته‌اى يافتند عاميل نام، و مى‌خواستند قاتل او را معلوم کنند. إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً: بدرستى که خداوند امر فرمايد شما را اينکه بکشيد گاوى را و بزنيد عضوى از آن را بر اين مرده تا خدا او را زنده فرمايد.
قضيه قتل: در ميان بنى اسرائيل مردى بود عاميل نام. مال بسيار داشت و هيچ وارثى به غير از يک پسر نداشت. برادرزاده‌هاى او مى‌خواستند مال او را به ميراث ببرند. به طمع ميراث پسر عمو را بکشتند و در شب او را به درب مسجدى که دوازده در داشت به عدد اسباط بنى اسرائيل، انداختند، و چون روز شد اهل آن در، مقتول را به در ديگر کشيدند. ميان اين دو سبط نزاع افتاد، بنى عمّ او آمدند و ادعا نمودند بر سبطى که در به آنها تعلق داشت. از حضرت صادق عليه السلام مرويست که کشتن او به جهت آن بود که پسر برادر او دخترش را خطبه «1» کرده بود، امتناع نموده دختر را به ديگرى تزويج کرد.
خلاصه جدال واقع شد ميان آنان. به حضرت موسى عليه السلام عرض نمودند که از خدا بخواه تا قاتل معلوم شود «2». بعد از دعا و درخواست فرمود:
خداى تعالى امر فرمايد که بکشيد گاوى را.
«1» خواستگارى.
«2» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 111، حديث سوّم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 170
قالُوا أَ تَتَّخِذُنا هُزُواً: گفتند قوم: آيا فرا مى‌گيرى ما را اهل سخريه و استهزاء؟ يعنى با ما سخريه مى‌کنى؟ ما از تو قاتل را مى‌خواهيم، تو ما را به کشتن گاو امر نمائى! قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ: فرمود موسى عليه السلام پناه مى‌برم به خدا از آنکه باشم نادان؛ زيرا سخريه در چنين حالى که طلب رشد و صلاح کنيد، جهل محض باشد. پس جواب از روى علم و خير خواهد بود.
تبصره: علت امر به ذبح گاو و تخصيص کشتن گاو از ساير حيوانات، به جهت آن بود که ايشان عبادت گوساله کرده بودند، و آن در نظر آنها وقعى تمام داشت. امر شد به ذبح گاو تا کشتن آن در دست ايشان موجب ذلّت و اهانت آنها باشد و بدانند که چنين وجودى صلاحيت عبادت و پرستش ندارد.
علم الهدى سيد مرتضى فرمود که حق تعالى امر فرمود به کشتن گاوى که جامع صفات آتيه باشد، لکن در اوّل حال، تأخير بيان فرمود و تأخير بيان از وقت خطاب جايز باشد، لکن تأخير بيان از وقت حاجت جايز نيست.