اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ لَجَعَلَکُم أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِن يُضِل‌ُّ مَن يَشاءُ وَ يَهدِي مَن يَشاءُ وَ لَتُسئَلُن‌َّ عَمّا کُنتُم تَعمَلُون‌َ (93)
و اگر مشيت الهي بمقتضي حکم و مصالح تعلق گرفته بود قدرت داشت بر اينکه و لو باجبار شما را قرار دهد بر يک طريقه باشد و لکن نظر به اينکه بايد بنده مختار باشد اگر طريقه ضلالت را اختيار کرد او را بضلالت سوق دهد و اگر هدايت را پسنديد او را توفيق و راه نمايي ميکند بهدايت و هر آينه البته فرداي قيامت از شما سؤال ميشود از آنچه بوديد عمل ميکرديد اينکه آيه شريفه نظير آيه شريفه است که ميفرمايد وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ لَجَمَعَهُم عَلَي الهُدي انعام آيه 35.
(توضيح کلام) اينکه افعال اختياريه عبد نه بنحو اجبار است که خدا بنده را اجبار کند بفعل و بنده حکم آلت داشته باشد و نه بنحو تفويض که بنده مستقل باشد بلکه بنحو اختيار است که اگر بنده اختيار کرد و مشيت تعلق گرفت صادر ميشود زيرا اختيار بنده هم بعنايت الهي است
(لا جبر و لا تفويض بل امر بين الامرين)
جلد 12 - صفحه 181
لذا ميفرمايد وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ لو امتناعيه يعني هرگز مشيت الهي تعلق باجبار بنده نميگيرد (لَجَعَلَکُم أُمَّةً واحِدَةً) بجعل تکويني که تمام بر يک طريقه و يک دين باشند زيرا بکلي دستگاه دين برچيده ميشود نه احتياج بارسال رسل و انزال کتب و جعل امام و خليفه و دستگاه ثواب و عقاب داشتند و نه استحقاق ثواب و عقاب وَ لکِن يُضِل‌ُّ مَن يَشاءُ کساني که اختيار کفر و شرک و فسق و فجور نمودند و از قابليت هدايت خود را انداخته‌اند و خذلان الهي آنها را گرفته وَ يَهدِي مَن يَشاءُ کساني که اختيار ايمان و تقوي و اطاعت امر الهي نمودند و از هر جهت تام القابليه شدند توفيق و تاييد الهي شامل حال آنها شده و در هر دو صورت چون باختيار بوده وَ لَتُسئَلُن‌َّ عَمّا کُنتُم تَعمَلُون‌َ فَمَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَه‌ُ وَ مَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه‌ُ زلزال آيه 7 و