تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَ تَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَکُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (67)
ترجمه
و هنگاميکه گفت موسى مر قومش را همانا خدا امر ميکند شما را که بکشيد گاويرا گفتند آيا ما را مسخره ميکنى گفت پناه ميبرم بخدا که باشم از نادانان.
جلد 1 صفحه 100
تفسير
در زمان حضرت موسى (ع) زنى صاحب جمال و کمال و عفت بود که سه پسر عم او طالبش بودند و او اختيار نمود انجب و افضل آنها را و آندو بر او حسد بردند و به مهمانى دعوتش نمودند و او را کشتند و در محله بنى اسرائيل انداختند بعد آمدند گريه و زارى نمودند و مطالبه قاتل او را از طائفه بنى اسرائيل کردند حضرت موسى امر فرمود يا قسم ياد کنند که ما نکشتيم و از کشنده خبر نداريم و ديه بدهند يا آن که قاتل را پيدا کنند که اقرار کند يا حبس تنگناى را اختيار نمايند آنها عرض کردند يا نبى اللّه ما که نکشتيم و از کشنده هم خبر نداريم اين تکاليف شاقه بر ما روا نيست حضرت موسى فرمود حکم خدا اين است و بايد راضى باشيد چون منفعت در رضاى بامر خدا و اطاعت او است آنها عرض کردند ما ايمان آورديم که جان و مال ما محفوظ باشد تو هم پيغمبرى از خدا بخواه قاتل را بنماياند حضرت موسى فرمود خداوند حکم واقعه را بيان فرموده من جرئت ندارم خواهش نمايم حکمى را غير از آنچه خدا فرموده و اعتراض نمايم بر اوامر او آيا امثال و نظائر اين جرئت و جسارت را ننموديد و پاداش آنرا ديديد و خواست که همان حکم را انفاذ فرمايد که خطاب رسيد اجابت کن ملتمس آنها را و بخواه از من که بيان کنم قاتل کيست تا کشته شود و غير او سالم بماند از تهمت و غرامت من اراده دارم باين وسيله وسعت دهم در رزق کسيکه از امت تو است ولى شغلش ذکر صلوات بر محمد و آل اطهار او است و معتقد است بفضيلت محمد (ص) و بعد از او على (ع) بر تمام طوائف بشر و ميخواهم غنى کنم او را در دنيا در اين واقعه تا بوده باشد بعض ثواب او از تعظيم و تکريم محمد و آل او پس حضرت موسى از خداوند استدعا نمود که قاتل را بيان فرمايد خداوند فرمود بگو به بنى اسرائيل اگر ميخواهيد قاتل معلوم شود گاوى بکشيد و بزنيد مقتول را بجزئى از آن کشته زنده ميشود و خبر ميدهد که قاتل او کيست آنها تعجب کردند و گفتند اى موسى ما را استهزا ميکنى چگونه ممکن است گاوى کشت و يک قطعه از ميتى جدا کرد به ميت ديگر زد زنده شود مگر اجتماع دو ميت موجب حيات يکى از آندو است حضرت موسى فرمود منکه از پيش خود اين امر را بشما ابلاغ ننمودم امر خداوند را قياس بکار بنده نبايد کرد و چون و چرا سزاوار نيست آيا منى مرد و منى زن دو بى‌جان نيستند که خداوند شما جاندارها را از آن دو خلق فرموده و آيا حبه و تخم که در زمين کاشته ميشود روح دارد که خداوند از آنها انواع رياحين و گلها و درخت
جلد 1 صفحه 101
ها ميروياند که داراى روح نباتى مى‌باشند و شما از آنها استفاده و ارتزاق مينمائيد استهزاء و سخريه از عمل جهال است يا کسيکه معرفت بعظمت و قدرت حق ندارد ممکن است افترا بخدا به بندد نه کسيکه خداوند او را کليم خود قرار داده و تتمه حکايت در تفسير آيات بعد خواهد آمد انشاء اللّه تعالى و قمى از حضرت صادق (ع) قريب باين مضمون را روايت نموده و ذيلا نگاشته که در بنى اسرائيل مردى بود که پسر خوبى داشت و آن پسر داراى متاعى بود که براى فروش مهيا نموده بود روزى مشتريانى آمدند که آنمتاع را بخرند پدرش در خواب بود و کليد آنمکان که متاعش در آنجا بود در زير سر پدرش بود و او نخواست پدرش را از خواب بيدار کند مشتريان را جواب داد وقتى پدرش از خواب بيدار شد سؤال نمود که آن متاع را فروختى يا نه او گفت خير و سبب را بيان نمود پدر از اين عمل خوشحال شد گاوى داشت باو بخشيد و شکر خدا را نمود که چنين پسرى دارد پس خداوند مأمور نمود بنى اسرائيل را که گاوى را بکشند باوصافى که منحصر در آن گاو بود تا قاتل معلوم شود و بنظر حقير ميان اين روايت و تفسير امام منافاتى نيست زيرا کسيکه چنين طينت پاکى داشته باشد که براى راحتى و احترام پدرش از منفعت کلى صرف نظر نمايد لابد ذکرش صلوات و اعتقادش بنبوت و ولايت ثابت است و اللّه اعلم و هزو ظاهرا مصدر است و بمعنى مفعول استعمال شده و بسکون زا و ضم ان با همزه و واو بچهار وجه مانند کفو قرائت نموده‌اند.