تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
مَنْ کَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (106) ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَياةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْکافِرِينَ (107) أُولئِکَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ وَ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ (108) لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ (109) ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (110)
ترجمه
کسيکه کافر شود بخدا بعد از ايمانش مگر کسيکه مجبور شود با آنکه دلش مطمئن باشد بايمان ولى کسانى که بگشايند بر وى کفر سينه خود را پس بر آنان است خشمى از خداوند و از براى آنها است عذابى بزرگ
اين براى آنستکه آنها اختيار نمودند بدوستى زندگانى دنيا را بر آخرت و همانا خدا هدايت نميکند گروه کافران را
آنگروه آنانند که مهر نهاد خدا بر دلهاشان و گوشهاشان و چشمهاشان و آنگروه آنانند بيخبران
ناچار همانا آنها در آخرت آنانند زيانکاران
پس همانا پروردگار تو از براى آنانکه هجرت کردند بعد از آنکه معذب شدند پس جهاد کردند و صبر نمودند همانا پروردگار تو بعد از آن امور هر آينه آمرزنده مهربان است..
جلد 3 صفحه 319
تفسير
بعضى من کفر باللّه را بدل از الّذين لا يؤمنون بآيات اللّه در آيه سابقه دانسته‌اند و جمله اولئک هم الکاذبون را معترضه بين بدل و مبدل منه و بعضى آنرا بدل از الکاذبون در آن آيه دانسته‌اند و گفته‌اند مراد آنستکه دروغگويان کسانى هستند که کافر شدند بخدا بعد از ايمان و بعضى آنرا منصوب بذم قرار داده و کلمه اعنى يا اخص تقدير نموده‌اند و بعضى آنرا شرط و جواب را محذوف دانسته‌اند بقرينه جواب شرط دوّم که من شرح بالکفر صدرا باشد و اين قول را در مجمع بکوفيّون نسبت داده و بنظر حقير هيچ يک از اين وجوه خالى از خلل و تکلّف و خلاف ظاهر نيست بلکه معناى آيه شريفه واضح است که خدا ميخواهد بيان عقاب مرتدّ از دين اسلام را بفرمايد از روى رضا و اختيار نه کراهت و اجبار لذا اولا عنوان کلّى ارتداد را ذکر فرموده تا ارتداد اجبارى را اخراج فرمايد و بعدا بشرطيّه دوم بيان فرموده که مراد کسانى هستند که کفر را در درون سينه خود جاى داده‌اند تا معلوم شود کسانيکه مجبور باظهار کفر شده‌اند خروج موضوعى از اراده لبّى داشته‌اند و موقعيّت ايشان در قلوب باقى بماند بلکه زيادتر شود و بنابراين فعليهم غضب تا آخر آيه جواب هر دو شرط يعنى اوّل و دوّم است و بهيچ وجه مورد اشکال نيست بلکه مطابق با ظاهر آيه شريفه و مقصود اصلى کلام است و حاصل معنى بتقريب مذکور آنستکه کسانيکه کافر شوند بعد از ايمانشان نه از روى اکراه و اجبار و با اطمينان قلب بحقّ بودن دين اسلام بلکه از روى رضا و اختيار با کفر باطنى مورد غضب و سخط الهى واقع خواهند شد در دنيا و در آخرت بعذاب بزرگ گرفتار ميشوند براى آنکه محبّت دنياى دنى در دل آنها جاى نموده بطوريکه اختيار نمودند زندگى و لذائذ فانيه آنرا بر لذائذ و حيات ابدى آخرت و خداوند هم آنها را بحال خودشان واگذار ميفرمايد و توفيق نميدهد که ثابت قدم در ايمان باشند و مهر الهى بر دلهاى آنها نهاده شده که مطالب حقه را نمى‌فهمند و بر گوشهاى آنها که کلام حقّ را نميشنوند و بر طبق آن عمل نميکنند و بر چشمهاى آنها که آثار حق را مشاهده نمينمايند و عبرت نميگيرند و چون کلمه سمع بر مفرد و جمع اطلاق ميشود بلفظ جمع تعبير نفرموده است و مراد از مهر الهى در اوائل سوره بقره گذشت و معلوم است که اين گروه بکلّى غافل از آتيه خود هستند که براى
جلد 3 صفحه 320
آن سرمايه‌اى تهيّه نمى‌کنند بلکه سرمايه خود را که عمر عزيز است در دنيا بباد فنا ميدهند و با بار گناه تهى دست به پيشگاه الهى حاضر ميشوند پس حقا و ناچار اينجماعت در آخرت شرمسار و زيانکار و گرفتار خواهند بود و جز سوختن و ساختن چاره‌اى ندارند و چون هيچ خسران و زيانى با خسران و زيان آنها برابر نيست و جاى آنستکه گفته شود جز آنها خاسر و زيانکارى نيست کلام مؤکّد بتأکيدات متعدده مشعر بحصر شده است و چون تفاوت بين حال اين جماعت از اهل ارتداد و حال جماعت اوّل که به اکراه کلمه کفر را بر زبان جارى نمودند زياد بود خداوند در آيه اخيره عطف فرموده است بيان حال ايشان را بر اين دسته بکلمه ثمّ و ضمنا تصريح فرموده است بفضائل و مناقب ايشان باين تقريب که پروردگار تو براى کسانيکه مهاجرت نمودند از بلد کفر بعد از آنکه مورد فتنه و عذاب کفّار شدند در راه خدا و جبرا کلمه کفر را بر زبان جارى نمودند و پس از هجرت جهاد کردند با کفّار و صبر نمودند بر سختيها و ناملائمات وارده بر ايشان همانا پروردگار تو بعد از اين امور نسبت بگناهان گذشته يا متصوّره در باره ايشان بأجراء کلمه کفر بر زبان آمرزنده و مهربان است و تکرار کلمه انّ ربک بنظر حقير بملاحظه فاصله زياد بين اسم و خبر انّ است و نظائر آن در کلام عرب و خصوصا قرآن زياد است و مخلّ بفصاحت نيست بلکه مؤکّد آن است چنانچه مکرر اشاره شده است و در بحث اطناب از علم معانى معنون است و در شأن نزول آيه اولى قمّى ره فرموده من اکره و قلبه مطمئن بالايمان عمّار ياسر است که قريش مکّه گرفتند او را و عذاب نمودند بآتش تا دلخواه آنها را بر زبان جارى نمود ولى قلبش مطمئن بايمان بود و مراد از من شرح بالکفر صدرا عبد اللّه بن سعد است که عامل عثمان در مصر بود و فيض ره فرموده قصّه عمّار بنابر نقل مفسرين آنستکه قريش اکراه نمودند عمّار و پدر و مادر او ياسر و سميّه را بر ارتداد پس پدر و مادر او امتناع کردند و کشته شدند و آن دو اوّل قتيل در اسلام بودند و عمّار دلخواه آنها را با اکراه بر زبان جارى نمود پس به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفتند عمّار کافر شد جواب فرمود حاشا همانا عمّار سر تا پايش از ايمان پر است و مخلوط شده ايمان با گوشت و خون او پس عمّار رسيد خدمت حضرت با چشم گريان و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اشک او را پاک ميکرد
جلد 3 صفحه 321
و فرمود چه ميشود تو را اگر اين اتفاق ثانيا براى تو روى داد دو مرتبه گفته خود را تکرار کن براى آنها و چند روايت از صادقين عليهما السلام نقل نموده که مؤيّد اين شأن نزول است و دلالت دارد بر آنکه در موقع ضرورت بايد باين دستور عمل نمود يعنى وظيفه شرعيّه اين است و مشعر است بآنکه فرق نيست ميان دشنام دادن و بيزارى جستن از پيشوايان دين العياذ باللّه و اين معنى منافات ندارد با آنکه اگر از باب جهل بحکم يا عدم تمکّن از اين جسارت کلمه کفر را بر زبان جارى ننمايند و کشته شوند معذور و سعيد باشند چنانچه در جواب سؤال از حال عمّار و پدر و مادرش فرموده‌اند امّا پدر و مادرش سرعت نمودند ببهشت و امّا عمّار پس او فقيه است در دين خود و بعضى آيه اخيره را مخصوص بجمع ديگرى دانسته‌اند که باين بليّه گرفتار شدند و بوظيفه خود عمل نمودند و بعدا مهاجرت و جهاد و صبر کردند و آيه اخيره در باره ايشان نازل شد و اللّه اعلم ..