تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا بَدَّلْنا آيَةً مَکانَ آيَةٍ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (101) قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ (102) وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَ هذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (103) إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ لا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (104) إِنَّما يَفْتَرِي الْکَذِبَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ (105)
ترجمه
و چون بدل نمائيم آيتى را بجاى آيتى و خدا داناتر است بآنچه نازل مينمايد گويند جز اين نيست که تو افتراء زننده‌ئى بلکه بيشتر آنها نميدانند
بگو نازل نمود آنرا روح القدس از پروردگارت بدرستى تا ثابت گرداند آنانرا که ايمان آوردند و هدايت و بشارت باشد براى مسلمانان
و هر آينه ميدانيم که آنها ميگويند جز اين نيست که تعليم ميکند او را انسانى زبان کسيکه منحرف ميشوند از حق بسوى او غير فصيح است و اين زبانى است عربى واضح
همانا آنانکه نمى‌گروند بآيتهاى خدا هدايت نميکند آنها را خدا و از براى آنها عذابى است دردناک
جز اين نيست که افتراء ميزنند دروغ را آنانکه نميگروند بآيتهاى خدا و آنگروه آنانند دروغگويان.
تفسير
از ابن عباس نقل شده که کفّار وقتى حکمى نسخ و بجاى آن حکم ديگرى اثبات ميشد ميگفتند محمّد مردم را مسخره نموده و بخدا افتراء ميزند که هر چندى حکمى را اظهار و نسخ مينمايد لذا خداوند در مقام ردّ آنها فرموده که هر حکمى بايد بمقتضاى مصلحت وقت باشد و خدا داناتر است از هر کس بمصالح اوقات و احکام لازمه در هر زمان بر وفق حکمت و مصلحت و اين توهمات فاسده ناشى از عدم علم و معرفت است چون بيشتر مردم نميدانند که اين احکام از طرف
جلد 3 صفحه 317
خداوندى است که عالم و بصير و حکيم و خبير است و صلاح و خير بندگانرا ميخواهد که هر وقت هر چه صلاح آنها باشد بتوسط پيغمبر خود براى آنها بيان ميفرمايد تا هيچوقت بر خلاف مصلحت خودشان عمل ننمايند و اين از نهايت رحمت و لطف و مهربانى و رأفت الهى است و شايد باين جهت قبل از نقل کلام آنها که جواب شرط است بجمله معترضه و اللّه اعلم بما ينزّل اشاره بجواب فرموده و راضى نشده يک آن آنها در اشتباه باشند و شايد بملاحظه احترام پيغمبر اکرم باشد که قبل از نقل جسارت آنها تبرئه ساحت مقدّس او شود در هر حال جواب اصلى آنستکه به پيغمبر خود فرموده که بآنها بفرمايد اين احکام و آيات را من از پيش خود نياوردم و انشاء نکردم بلکه تمامى آنها را جبرئيل که ملقّب بروح القدس است يعنى روان پاک و پاکيزه از جانب خداوند بر من نازل نموده و او امين وحى الهى است و من هم محمّد امينم که شما مرا باين صفت شناخته و ناميده بوديد و نتيجه تغيير احکام بر حسب اقتضاء وقت آنستکه وقتى اهل ايمان مشاهده نمودند هر وقت حال ايشان اقتضاء حکمى داشته باشد خداوند بيان ميفرمايد و بدون رعايت حکمت و مصلحت تکليفى نميفرمايد و راضى بزحمت آنها نيست لذا اگر حکمى در زمانى براى مسلمانان مشکل شود آنرا رفع فرموده و حکم آسانترى بجاى آن وضع ميفرمايد بيشتر موجب ثبات قدم آنها در دين ميگردد و آن حکم هدايت و راهنمائى بحقّ و حقيقت است و بشارت بثواب و پاداش اخروى براى اهل اسلام که مطيع و منقاد او امر حقند در هر وقت و زمان و ادراک نموده‌اند مصالح آنرا بعلم و اذعان و مأمونند از اين قبيل شبهات ناشيه از وساوس شيطان و افراد کامله در اين اوصاف آل محمد عليهم السّلام ميباشند چنانچه قمّى ره از امام باقر عليه السّلام اهل ايمان در اين آيه را بآن ذوات مقدّسه تفسير نموده و از جمله عقائد فاسده و اقوال باطله آنها آنستکه ميگويند محمّد معلّمى دارد از جنس بشر که باو تعليم ميکند قصص و حکايات امم سابقه را و انشاء مينمايد براى او آيات را و آن شخص قمى ره فرموده غلامى بوده ابو فکيهه نام داشته از اهل کتاب که جديد الاسلام و غير فصيح بوده و بعضى گفته‌اند مراد سلمان فارسى ره است و خداوند در مقام ردّ گفتار آنها ميفرمايد زبان و گفتار کسيکه منحرف ميشوند از حقّ بسوى باطل براى نسبت
جلد 3 صفحه 318
دادن تعليم را باو غير فصيح يا داراى عجمه يعنى عيب شباهت بزبان عجمى است و اين آيات بزبان عربى فصيح که در اعلى درجه فصاحت است نازل شده پس چگونه ممکن است منشى آن شخص اعجم يا عجم باشد و کسانيرا که تامّل و تدبّر نميکنند در آيات الهى تا بدانند و بيابند که از نزد خدا است هدايت نميکند آنها را خدا يعنى بحال خودشان واگذار ميفرمايد و مورد لطف و عنايت خود قرار نميدهد در دنيا و در آخرت براى آنها عذاب اليم است و دروغ و افتراء لايق و سزاوار بحال کسانى است که ايمان بخدا و آيات نازله از نزد او ندارند نه پيغمبر اکرم که حقيقت ايمان و مظهر آيات الهى است و آنها دروغ گويند نه اهل ايمان که تصديق نمودند آيات و احکام خدا را و عمل نمودند بر طبق آن چون خوف از عذاب الهى که ناشى از ايمان بخدا و روز جزا است مانع از هر معصيت و عمل ناشايسته است و آن در مؤمن است نه در کافر و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که مؤمن ممکن است زنا کند و دزدى نمايد ولى دروغ نميگويد و اين آيه را تلاوت فرمود ..