تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يَوْمَ تَأْتِي کُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَ تُوَفَّى کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ (111) وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْيَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا يَصْنَعُونَ (112) وَ لَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَ هُمْ ظالِمُونَ (113) فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (114) إِنَّما حَرَّمَ عَلَيْکُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (115)
ترجمه
روز که ميآيد هر کسى با آنکه مجادله ميکند براى خودش و وفا کرده ميشود بهر کس آنچه بجا آورد و آنها ستم کرده نميشوند
و زد خدا مثلى که بلدى بود امن و آرام ميآمد آنرا روزيش فراوان از هر جا پس کفران نمودند بنعمتهاى خدا پس چشانيدشان خدا اثر لباس گرسنگى و ترس را براى آنچه بودند که ميکردند
و بتحقيق آمد آنها را پيغمبرى از خودشان پس تکذيب نمودند او را پس گرفت آنها را عذاب در حاليکه بودند ستمکاران
پس بخوريد از آنچه روزى داد شما را خدا حلال پاکيزه و شکر کنيد نعمت خدا را اگر باشيد که او را ميپرستيد
جز اين نيست که حرام کرد بر شما مردار و خون و گوشت خوک و آنچه را که بانگ زده شود براى غير خدا به آن پس کسيکه مضطرّ شود در حاليکه نه ستمکار باشد و نه متعدى پس همانا خداوند آمرزنده مهربان است..
جلد 3 صفحه 322
تفسير
ظرف در صدر آيه يا متعلّق است بغفور رحيم در آيه سابقه يا به اذکر مقدّر و مراد روز قيامت کبرى است که مردم در پيشگاه الهى حاضر ميشوند و هر کس حجّت باطلى اقامه مينمايد براى رفع تقصير از خود و عذر غير موجّهى ميآورد براى ترک اطاعت خويش و کسى بفکر کسى نيست روز وا نفسا است و جزاى اعمال بد و خوب آنها بدون کم و زياد بآنها داده ميشود و در اين باب بر آنها ستم نميشود که از عمل خيرشان چيزى کاسته يا بر عمل شرّشان چيزى افزوده شود و ممکن است عين اعمال بآنها مسترد شود بصورت زشت و زيبا و خداوند مثلى زده است براى اهل مکّه که در بلدى بودند امن و مورد اطمينان از هجوم دشمن باحترام کعبه با وسعت رزق چون از طائف و غيره انواع فواکه و اطعمه بآن جا حمل ميشد و مرفّه البال زندگانى مينمودند پس کفران نعمت کردند و بت پرست شدند و خداوند چشانيد بآنها و مقدّر کرد براى اهالى آن گرسنگى و ترس را که مانند لباس بر بدنشان احاطه داشت براى اعمال بدشان و آمد از طرف خداوند نزد آنها پيغمبرى از اهل بلد خودشان پس تکذيب نمودند او را و معذب بعذاب مذکور شدند با آنکه ستمکار بودند بر خودشان و بعضى گفته‌اند عذابشان در جنگ بدر بود و آنکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نفرين فرمود آنها را و از خداوند خواست که هفت سال بقحطى مبتلا شوند مانند اهل مصر در زمان حضرت يوسف عليه السّلام بعلاوه منع فرمود از آنکه آذوقه بآن جا حمل شود و از ترس مسلمانان جرئت مسافرت براى تجارت نداشتند و از گرسنگى مردار و خون ميخوردند و قمّى ره فرموده اينها قومى بودند که نهر آبى داشتند و با وفور نعمت و رفاهيّت زندگانى ميکردند پس کفران نعمت نمودند و استنجاء کردند بخمير براى آنکه نرم باشد پس نهرشان خشک شد و گرفتار قحطى شدند بطوريکه همان خميرهائى که خودشان را با آنها پاک کرده بودند بين خودشان قسمت ميکردند و ميخوردند و اين بنظر حقير منافى با بيان سابق نيست چون مثل با ممثّل بايد مطابق باشد حال آنها هم با اهل مکّه مطابق است در کفران نعمت و تبديل آن بعقوبت و پس از انقضاء ايّام شدّت و محنت و قبول اسلام خداوند از نظر رحمت و رأفت نعمت خود را براى آنها عودت داد و اباحه فرمود بصيغه امر که بخوريد از آنچه روزى داد شما را خدا از غنائم وافر و سائر نعم که حلال و پاکيزه
جلد 3 صفحه 323
است براى شما و شکر نعمت خدا را بجا آوريد اگر عبادت مينمائيد خداوند يگانه را و دست از بت پرستيدن برداشته‌ايد و طالب رضاى خدا و خوشنودى پيغمبر او هستيد فقط حرام شد بر شما مردار و خون و گوشت خوک و حيواناتى که در وقت کشتن آنها نام بتها برده شود و باسم غير خدا آنرا ذبح کنند آنهم در صورت اختيار نه اضطرار بتفصيلى که در سوره بقره ذيل همين آيه گذشت و اينجا بمناسبت مقام تکرار شده است ..