اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ثُم‌َّ إِن‌َّ رَبَّک‌َ لِلَّذِين‌َ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُم‌َّ تابُوا مِن بَعدِ ذلِک‌َ وَ أَصلَحُوا إِن‌َّ رَبَّک‌َ مِن بَعدِها لَغَفُورٌ رَحِيم‌ٌ (119)
پس از اينکه طغيان‌ها و معاصي محققا پروردگارت از آن رأفت و مهرباني که نسبت ببندگان دارد براي کساني که از راه نفهميده‌گي و حماقت اعمال بدي مرتکب شدند سپس متنبه شدند و توبه کردند و تدارک کردند اعمال سوء خود را باعمال صالحه محققا پروردگار تو هر آينه هم آمرزنده است از تمام اعمال سوء آنها گذشت ميفرمايد و هم رحيم است مشمول رحمت‌هاي غير متناهيه قرار ميدهد مسئله توبه را در بسياري از آيات و در اخبار الي ما شاء اللّه بلکه برهان عقل هم بر او قائم است و يأس از رحمت الهي خود يکي از گناهان بسيار بزرگ است که ميفرمايد قُل يا عِبادِي‌َ الَّذِين‌َ أَسرَفُوا عَلي أَنفُسِهِم لا تَقنَطُوا مِن رَحمَةِ اللّه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ يَغفِرُ الذُّنُوب‌َ جَمِيعاً زمر آيه 59 بلکه قنوط از رحمت ضلال است قال‌َ وَ مَن يَقنَطُ مِن رَحمَةِ رَبِّه‌ِ إِلَّا الضّالُّون‌َ حجر آيه 56.
ثُم‌َّ إِن‌َّ رَبَّک‌َ لِلَّذِين‌َ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ گفتيم جهل دو معني دارد جهل مقابل علم و جهل مقابل عقل چنانچه عقل هم دو معني دارد عقل مقابل جنون و عقل مقابل جهل و باين معنا است فرمايش امير المؤمنين
العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان
و در بسياري از آيات که ميفرمايد لِقَوم‌ٍ يَعقِلُون‌َ همين معني اراده شده و اينکه جهل را تعبير به حمق و کم عقلي و خريت مي‌کنند مراد اينست که از روي عمد و عناد نباشد ثُم‌َّ تابُوا که گفتند
التائب من الذنب کمن لا ذنب له
أَن‌َّ اللّه‌َ هُوَ يَقبَل‌ُ التَّوبَةَ عَن عِبادِه‌ِ توبه آيه 105 وَ هُوَ الَّذِي يَقبَل‌ُ التَّوبَةَ عَن عِبادِه‌ِ وَ يَعفُوا عَن‌ِ السَّيِّئات‌ِ شوري آيه 25 و غير اينها مِن بَعدِ ذلِک‌َ يعني بعد از آنکه اعمال سوء را مرتکب شدند موفق بتوبه شدند و اصلحوا اصلاح بعد الفساد باينست که اگر حقوق النّاس يا خمس و زکاة است رد کند و اگر مثل نماز و روزه است قضا کند و اگر ظلم و اذيت است ترضيه کند يا طلب مغفرت و اگر مخالفت است اطاعت
جلد 12 - صفحه 206
کند و اگر کفر و شرک و ضلالت است ايمان آورد إِن‌َّ رَبَّک‌َ مِن بَعدِها بعد از توبه و اصلاح لغفور رحيم حتي از نامه عمل محو مي‌کند و تبديل بحسنات ميفرمايد فَأُولئِک‌َ يُبَدِّل‌ُ اللّه‌ُ سَيِّئاتِهِم حَسَنات‌ٍ.