اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ قال‌َ مُوسي لِقَومِه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ يَأمُرُکُم أَن تَذبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَ تَتَّخِذُنا هُزُواً قال‌َ أَعُوذُ بِاللّه‌ِ أَن أَکُون‌َ مِن‌َ الجاهِلِين‌َ (67) قالُوا ادع‌ُ لَنا رَبَّک‌َ يُبَيِّن لَنا ما هِي‌َ قال‌َ إِنَّه‌ُ يَقُول‌ُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا فارِض‌ٌ وَ لا بِکرٌ عَوان‌ٌ بَين‌َ ذلِک‌َ فَافعَلُوا ما تُؤمَرُون‌َ (68) قالُوا ادع‌ُ لَنا رَبَّک‌َ يُبَيِّن لَنا ما لَونُها قال‌َ إِنَّه‌ُ يَقُول‌ُ إِنَّها بَقَرَةٌ صَفراءُ فاقِع‌ٌ لَونُها تَسُرُّ النّاظِرِين‌َ (69) قالُوا ادع‌ُ لَنا رَبَّک‌َ يُبَيِّن لَنا ما هِي‌َ إِن‌َّ البَقَرَ تَشابَه‌َ عَلَينا وَ إِنّا إِن شاءَ اللّه‌ُ لَمُهتَدُون‌َ (70) قال‌َ إِنَّه‌ُ يَقُول‌ُ إِنَّها بَقَرَةٌ لا ذَلُول‌ٌ تُثِيرُ الأَرض‌َ وَ لا تَسقِي الحَرث‌َ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيها قالُوا الآن‌َ جِئت‌َ بِالحَق‌ِّ فَذَبَحُوها وَ ما کادُوا يَفعَلُون‌َ (71)
(و ياد کن زماني را که موسي بقومش گفت خداوند شما را امر ميکند که گاوي بکشيد، قومش گفتند آيا ما را استهزاء ميکني! فرمود بخدا پناه ميبرم از اينکه از نادانان باشم، گفتند پروردگار ترا بخوان براي ما تا بيان کند که آن گاو چيست! گفت پروردگار من ميفرمايد که آن گاوي است که نه پير باشد و نه جوان جوان بلکه ميان اينکه دو باشد پس آنچه مأموريد بجاي آوريد، گفتند پروردگارت را بخوان که براي ما بيان کند که اينکه گاو چه رنگ است! موسي گفت پروردگار من ميفرمايد که آن گاو زرد سير است رنگ او بينندگان را بسرور ميآورد، گفتند پروردگارت را بخوان که براي ما بيان کند که اينکه چگونه گاوي است! زيرا که اينکه گاو بر ما مشتبه است و بدرستي که ما اگر خدا بخواهد هر آينه هدايت شدگانيم موسي گفت پروردگار من
جلد 2 - صفحه 56
ميگويد آن گاوي که از او زياد کار نگرفته‌اند به اينکه او را بخيش بسته و زمين را شيار نموده باشند و نه با او کشت را آب داده باشند، و آن گاو بي‌عيب است و رنگ مخالف رنگ تنش در او نيست، گفتند اکنون حق را آوردي، پس از آن گاو را ذبح نمودند و حال آنکه نزديک بود بجا نياورند).
شرح الفاظ آيات
تَذبَحُوا از ذبح است و اصل آن بمعني شق‌ّ و شکافتن باشد و بمعني بريدن حلقوم آيد و ذبح شرعي آنست که شرايطي که در شريعت اسلام براي آن مقرر شده رعايت شود که مسلمان بودن ذبح کننده و نام خدا بردن، و رو بقبله بودن، و قطع اوداج اربعه با آهن نمودن است، و بَقَرَةً گاو ماده باشد و گاو نر را ثور گويند و تاء آن تاء وحدت است نه تاء تأنيث مانند تمر و تمرة و اصل بقر بمعني شکافتن باشد و گاو را براي آن بقر گفتند که براي شخم زمين را ميشکافد و هُزُواً بمعني سخريه و استهزاء باشد و در آن سه لغت است هزو (بضم زاء با واو) و هزء (بسکون زاء با همزه) و هزء (بضم زاء با همزه) ولي چنانچه در مقدّمه اينکه کتاب متعرض شديم معتبر همان قرائت سياهي است که بتواتر از زمان نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم تا اينکه زمان بما رسيده است و قرائت سياهي هُزُواً بضم‌ّ زاء و با واو است و همين گفتار در کفوا جاريست.
الجاهِلِين‌َ جهل در اينجا مقابل عقل است که آن را حمق گويند نه مقابل علم و از اينکه جمله استفاده ميشود که استهزاء و سخره نمودن عمل احمقانه است و از ساحت قدس انبياء دور است.
ما هِي‌َ از جواب حضرت موسي استفاده ميشود که اينکه سؤال از سن‌ّ بقره بوده است و در اخبار دارد که اگر بني اسرائيل اينکه سؤالات را ننموده و يک بقره ذبح کرده بودند امتثال امر شده بود ولي هر چه بيشتر سؤال شد حکم
جلد 2 - صفحه 57
سخت‌تر شد، و توهم نشود که احکام ثانويه و ثالثيه و رابعيه ناسخ حکم اولي باشند تا اشکال شود که نسخ قبل از عمل جايز نيست بلکه اينها تقييداتي است نسبت باطلاق حکم اول، و تأخر بيان از وقت حاجت هم نيست زيرا که وقت عمل موسع بوده و ممکن است حکمت اينکه تقييدات عقوبت آنها در کثرت سؤال و مسامحه در عمل باشد چنانچه در روايات وارده از نبي اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و حضرت رضا «ع» است که «
و لکن شدّدوا فشدّد اللّه عليهم
» (و فارض) بمعني مسن‌ّ و سالدار است و (بکر) بمعني جوان است که هنوز زايش ننموده و فحل نديده است و فارض و بکر چون از صفات مختصه اناث است از اينجهت احتياج بعلامت تأنيث ندارد با اينکه بقره علامت تأنيث دارد نه از جهت تاء زيرا گذشت که تاء وحدت است بلکه از جهت لفظ بقره مقابل ثور (و عوان) بمعني هر چيزي است که در نيمه سن‌ّ باشد، و از کلمه فَافعَلُوا ما تُؤمَرُون‌َ ممکن است استفاده شود که ديگر سؤال نکنيد و بر خود کار را مشکل ننمائيد ولي باز آنها از رنگ بقره سؤال نمودند جواب آمد صَفراءُ فاقِع‌ٌ لَونُها تَسُرُّ النّاظِرِين‌َ صفراء بمعني زرد و فاقع بمعني شديد الصفرة و زرد سير است و تأکيد صفراء است (و لونها) فاعل است براي فاقع، و ضمير (تسر) راجع ببقره است يعني صفاء آن بقره ناظران را خرّم کند.
باز بني اسرائيل سؤال را ادامه داده و از کار کرده بودن يا نبودن آن پرسيدند جواب آمد لا ذَلُول‌ٌ تُثِيرُ الأَرض‌َ وَ لا تَسقِي الحَرث‌َ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيها اصل (ذلول) بمعني سهل الانقياد و رام است و مراد اينست که بواسطه کار گرفتن و بار کشيدن از او رام و کار شکسته نشده باشد (و تثير الارض) بيان (لا ذلول) است و اثارة الارض بمعني شيار کردن زمين است و گاو نر را از اينجهت ثور گويند که زمين را با او شيار کنند، وَ لا تَسقِي الحَرث‌َ کشت را آب نداده باشد يعني بوسيله او
جلد 2 - صفحه 58
آب کشي براي زراعت نشده باشد و مُسَلَّمَةٌ بمعني سالم و بي‌عيب است و شية از و شي‌ء و بمعني هر رنگي است که مخالف رنگ عمده چيزي باشد مانند خالهاي سفيد که در گاو سياه رنگ باشد و نحو آن.
جِئت‌َ بِالحَق‌ِّ يعني حق صفات گاو را بيان فرمودي بطوري که ديگر اشتباهي روي ندهد وَ ما کادُوا يَفعَلُون‌َ بمعني کادوا ان لا يفعلون است يعني نزديک بود که اينکه کار را نکنند.
و اينکه قضيه تمهيد و مقدمه است براي قصه که در آيه بعد ذکر ميفرمايد و آن قصه ملخص آن بطوري که قمي ره از حضرت صادق عليه السّلام و صدوق ره از حضرت رضا عليه السّلام روايت کرده‌اند اينست که مردي در بني اسرائيل پسر عموي خود را براي امتناع از دادن دخترش را باو از روي خدعه کشت و بني اسرائيل را بقتل او متهم نمود و خود قاتل مقتول را نزد موسي آورد و مطالبه خون او را نمود و اينکه امر در ميان آنها سخت بزرگ شد و هر کدام از خود آن را دفع مينمودند پس در کار خود بحضرت موسي مراجعه نمودند و خداوند خواست که حقيقت امر را مکشوف سازد پس دستور فرمود گاوي را باين اوصاف کشتند و بعض از آن گاو را به مقتول زدند تا زنده شد و خبر داد که همان مدعي خون (پسر عمش) قاتل اوست.
و سرّ تقديم اينکه قسمت اينکه قصّه بر قسمت اول آن که در آيه بعد ذکر ميشود اينست که مقدمه تمهيديه باشد براي خطابي که در آن آيه بني اسرائيل را مخاطب قرار ميدهد تا مقصود از جمله فقلنا اضربوه ببعضها مفهوم شود.
59