تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِينَ (123)
ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْکَ: پس وحى فرموديم به سوى تو اى پيغمبر. أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ: اينکه پيروى کن در توحيد و تبرى از شرک، ملت ابراهيم عليه السّلام را. حَنِيفاً: در حالتى که او مايل بود از تمام اديان باطله به دين حق اسلام، على بن ابراهيم قمى فرمايد «1»: مراد حنيفيت ده چيزى است که ابراهيم عليه السّلام آورد، از سنن پنج چيز در بدن: غسل جنابت، تطهير به آب، ناخن گرفتن، تنوير، ختان، و پنج در سر: تراشيدن سر، گرفتن شارب، واگذاشتن ريش، و مسواک و خلال.
وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِينَ: و نبود ابراهيم عليه السّلام از جمله شرک آرندگان. اين آيه تعرض کفار قريش است که مى‌گفتند: ما کيش پدر خود را داريم، حق تعالى ردع آنها فرمود به اينکه ابراهيم عليه السّلام مشرک نبود.
تبصره: اين مطلب مبرهن شده که حضرت خاتم النبيين صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اکمل و اشرف و افضل تمام انبياء، و به اجماع آن حضرت در فروع تابع
«1» تفسير قمى جلد 1، صفحه 391.
جلد 7 - صفحه 307
هيچ پيغمبرى نبوده، زيرا تابعيت فاضل بر مفضول قبيح است عقلا، و اگر بعض از مسائل، موافق شريعت پيغمبرى بوده مانند سنن حنيفيه، هرآينه بر سبيل اتفاق واقع شده نه بر سبيل اقتدا. بنابراين مراد امر به اتباع آن حضرت است در دعوت، يعنى چنانچه حضرت ابراهيم عليه السّلام بر وفق و مدارا دلايل توحيد را بيان، گاهى به مذاق قوم ابطال دعاوى آنها و اثبات الهيت حق مى‌نمود، و زمانى به حجج سمعيه و مجادله حسنه، و چون مناظرات آن حضرت مرغوب خلق و محبوب خالق بود؛ همچنين تو هم اى پيغمبر مکرم، اين شيوه مرضيه را مراعات فرما.
ايضا تابع دو قسم است: تابع واقعى مانند اتباع هر امتى از پيغمبر خود، يا اتباع مقلد مجتهد خود را که اگر ترک متابعت کند، حقيقتا پيروى او را ننموده. و ديگر: تابع مثلى، عبارت از تبعيت در رفتار و گفتار و کردار به مثل ديگرى در تدقيق و تحقيق و اختيار قولى و فعلى مثل قول محقق و مدقق سابق را امضاء نمودند، و بنابراين در اتباع مثلى لازم نيايد افضليت او را بر پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.
بعضى مفسرين «1» چنين نقل نموده که حق تعالى امر فرمود به موسى عليه السّلام که بنى اسرائيل را بگو تا روز جمعه ترک اشتغال به مهمات کرده، رو به پرستش حق نمايند. چون فرمان بديشان رسيد، اندکى قبول، و بسيارى سرکشى نمودند، و اختلاف کردند، بعضى گفتند: شنبه را اختيار مى‌کنيم، چه حق تعالى در اين روز از خلقت عالم فارغ شد. بعضى گفتند «2»: روز يکشنبه، زيرا اول آفرينش باشد. حق تعالى به جهت شآمت مخالفت، امر را تشديد، و روز شنبه را واجب فرمود.
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 392.
«2» همان مدرک.
جلد 7 - صفحه 308