تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِذْ قالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ «4» قالَ يا بُنَيَّ لا تَقْصُصْ رُؤْياکَ عَلى إِخْوَتِکَ فَيَکِيدُوا لَکَ کَيْداً إِنَّ الشَّيْطانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوٌّ مُبِينٌ «5» وَ کَذلِکَ يَجْتَبِيکَ رَبُّکَ وَ يُعَلِّمُکَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحادِيثِ وَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْکَ وَ عَلى آلِ يَعْقُوبَ کَما أَتَمَّها عَلى أَبَوَيْکَ مِنْ قَبْلُ إِبْراهِيمَ وَ إِسْحاقَ إِنَّ رَبَّکَ عَلِيمٌ حَکِيمٌ «6»
ترجمه
هنگاميکه گفت يوسف بپدر خود اى پدر من همانا من ديدم يازده ستاره و آفتاب و ماه را ديدمشان براى خودم سجده کنندگان
گفت اى پسرک من نقل مکن خواب خود را براى برادرانت پس مکر کنند براى تو مکر بزرگى همانا شيطان براى انسان دشمنى است آشکار
و همچنين برگزيند تو را پروردگارت و بياموزد تو را از تعبير خوابها و تمام کند نعمت خود را بر تو و بر اولاد يعقوب همچنانکه تمام کرد آنرا بر دو پدر تو از پيش ابراهيم و اسحق همانا پروردگار تو داناى درست کار است.
تفسير
يکى از بهترين قصّه‌ها که خداوند براى پيغمبر خود بطريق وحى نقل فرموده قصّه حضرت يوسف عليه السّلام است وقتى که بپدر خود حضرت يعقوب عليه السّلام عرض کرد اى پدر من در خواب ديدم يازده ستاره و آفتاب و ماه را که براى من از آسمان نازل شدند و سجده کردند و از ابن عباس ره نقل شده که اين خواب را در شب جمعه‌اى که شب قدر بود ديد و کلمه يا ابت در اصل يا ابى بوده ياء نفس در مقام نداء حذف و بجاى آن تاء اضافه شده است و کلمه رأيت مأخوذ از رؤيت نيست بلکه مأخوذ از رؤيا است که مخصوص بديدن در خواب است و يازده ستاره چنانچه در خصال از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده مسمّى بودند باين اسماء حوبان طارق ذيال ذو الکتفين قابس رثاب عمودان فيلق مصبح صدوح ذو الفروع بعلاوه ضياء و نور که در اين حديث ذکر شده و قمى ره فرموده مراد بآن دو آفتاب و ماه است و تمام اين ستاره‌ها بآسمان احاطه دارند و از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که تعبير اين رؤيا سلطنت مصر و ورود پدر و مادر و برادران او بود بر او آفتاب ما در او را حيل و ماه پدرش يعقوب عليه السّلام بود و يازده ستاره برادران او بودند که در وقت ورود چون نظر بروى او نمودند تمامى سجده شکر کردند براى خداوند يگانه و در روايت ديگرى بجاى ما در خاله او ذکر شده است چنانچه بعضى گفته‌اند که مادر او در آن تاريخ فوت شده بود و خاله او زوجه حضرت يعقوب عليه السّلام
جلد 3 صفحه 123
بود و دو مرتبه خواب ديد و اين خواب دوّم بود و فاصله بين آن و تعبيرش چهل سال شد نکته تکرار رأيت گفته‌اند طول کلام و تأکيد مرام است و محتمل است مراد از رؤيت اوّل مجرّد ديدار آنها باشد و مراد از رؤيت دوم ديدار آنها بحال سجود و معلوم است مراد از سجود نزول آنها از آسمان بحال خضوع در مقابل قدم مبارک آنحضرت است چنانچه سجود کسان آنحضرت براى خدا بعنوان شکر در برابر او تعظيم او است و چون خواب بسمع مبارک حضرت يعقوب رسيد بحضرت يوسف که بر حسب نقل قمّى ره از امام باقر عليه السّلام در آنوقت نه سال داشت بمناسبت صغر سن و براى تحبيب فرمود اى پسرک من اين خواب را براى برادرانت نقل مکن مبادا بشنيدن اين خواب که دلالت بر جلالت قدر و عظمت مقام تو دارد بر تو حسد برند و در مقام هلاک يا آزار تو بر آيند بمکر و حيله چون شيطان دشمن بزرگ انسان است ممکن است بآنها وسوسه نمايد که برادر کوچکتر از شما نبايد در شرف و عزّت و مقام فوق شما باشد و آنها را وادار نمايد بامرى که مرضى خدا و ما نباشد و چنانچه خداوند ارائه فرمود بتو اين مقام رفيع را در خواب اختيار ميفرمايد تو را به نبوّت و مى‌آموزد بتو علم تعبير را بطريق وحى و آگاه ميکند از مئال و مرجع امور و اخبار ملک و ملکوت چون خواب راست عبارت از اتّصال روح است بعالم غيب و مشاهده اموريکه دلالت دارد بر وقوع وقايع و اخبارى در اين عالم و نيز تمام ميکند نعمت خود را بر تو و بر اولاد پدرت بدوام سلطنت و نبوّت در اين خانواده و اتّصال نعمت آنها از دنيا بآخرت چنانچه تمام فرمود نعمت و دولت و نبوّت را قبلا براى دو پدر تو حضرت ابراهيم و حضرت اسحق چون خداوند دانا است باستحقاق و قابليّت کسى که لايق نبوّت و رياست است و اختيارش مطابق با حکمت و مصلحت است و در حديث نبوى وارد شده الکريم ابن الکريم ابن الکريم ابن الکريم يوسف بن يعقوب بن اسحق بن ابراهيم و گفته شده است شش برادر آنحضرت يهود او روبيل و شمعون و لاوى و زبالون و يشجر از خاله او ليّا عيال اول حضرت يعقوب بودند و آنحضرت و بنيامين از عيال دوم او راحيل بودند و چهار برادر ديگر دان و نفثالى و حاد و آشر از دو کنيز زلفه و بلهه و اسباط اين دوازده نفر و اولاد آنها هستند که بنى اسرائيل مرکّب از اين شعب ميباشند و اسرائيل اللّه لقب حضرت يعقوب است يعنى خالص اللّه و حضرت ابراهيم خليل اللّه و پيغمبر اولو العزم و سر سلسله اين خاندان
جلد 3 صفحه 124
و خاندان مطهّر خاتم انبياء و اشرف ممکنات است که بحضرت اسمعيل ذبيح اللّه فرزند ارشد او منتهى ميشوند و برادران حضرت يوسف که در باره او تقصير نمودند بالاخره توبه کردند و قبول شد و با سعادت و کرامت از دنيا رفتند چنانچه بيايد انشاء اللّه تعالى ..