تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ جاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ فَأَدْلى دَلْوَهُ قالَ يا بُشْرى هذا غُلامٌ وَ أَسَرُّوهُ بِضاعَةً وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ «19»
«1» تفسير قمى ج 1 ص 341.
«2» بحار ج 12 ص 255، و تفسير نور الثقلين ج 2 ص 416 و مثل آن در بحار ج 12 ص 230 و 231، و تفسير عياشى ج 2 ص 178.
جلد 6 - صفحه 190
وَ جاءَتْ سَيَّارَةٌ: و آمدند کاروانى نزديک آن چاه، و ايشان جمعى بودند که از مدين به مصر مى‌رفتند راه را خطا نموده به نزديک آن چاه رسيدند. وارد آنها مالک نام داشت. فَأَرْسَلُوا وارِدَهُمْ: پس فرستادند واردشان را (وارد کسى است که آب کشيدن کاروان با او است) فَأَدْلى دَلْوَهُ: پس فروگذاشت دلو خود را در چاه. وحى شد به يوسف که در دلو نشين که اين دلو براى تو در چاه آمد.
يوسف در دلو نشست. در معالم گفته: «1» ديوارهاى چاه بر فراق يوسف بگريستند.
در انيس المريد: «2» مالک در کشيدن دلو حيران بماند، چه آن را بغايت سنگين ديد، به چاه نظر کرد ماه را در چاه ديد.
قالَ يا بُشْرى هذا غُلامٌ: بر وجه تعجب گفت اى مژده و شادمانى حاضر شو که هنگام حضور است، اين پسرى باشد که دلو را سنگين نموده. نزد بعضى «3» «بشرى» نام صاحب او بوده و او را براى کمک طلبيد، پس به مددکارى او، يوسف را از چاه بيرون آوردند. وَ أَسَرُّوهُ بِضاعَةً: و پنهان داشتند وارد و اصحاب او يوسف عليه السّلام را از ساير رفقا در حالتى که متاع تجارت بود، يعنى براى فروختن مناسب نمود، يا پنهان ساختند او را از کاروانيان و گفتند: اهل آب او را به ما داده‌اند تا براى ايشان به مصريان فروشيم، يا برادران که خبردار شدند حال او را پنهان داشتند و گفتند: غلام ما و متاع ما است. وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَعْمَلُونَ: و خداى تعالى دانا است به آنچه مى‌کردند، يعنى مخفى نبود بر او اسرار و اخفاء کاروانيان يوسف را، و يا کيد و مکر اولاد يعقوب با برادر و پدر خود.
«1» در تفسير منهج الصادقين ج 5 ص 24 گفته.
«2» مصدر اخير.
«3» تفسير مجمع البيان ص 220.
جلد 6 - صفحه 191
فروختن يوسف: يهودا همه روز طعام براى يوسف مى‌آورد. اتفاقا در همين روز به سر چاه آمد، صدائى نشنيد. در کاروان، نظر، يوسف را ديد، برادران را اطلاع داده آمدند به مالک گفتند: اين غلام ما است، از ما گريخته باشد.
مالک گفت: اگر خواهيد به شما دهم، يا او را به من بفروشيد. گفتند: او را به تو مى‌فروشيم به شرط عيبى که دارد، غلامى است گريزپا. مالک گفت: با اين عيب به چند مى‌فروشيد؟ گفتند: هرچه مى‌خواهى لکن او را غل و زنجير نموده از اين شهر ببر و او را گرسنه و تشنه بدار که سرکش باشد. يوسف در برادران نظر و سخنان غضب‌آميز ايشان مى‌شنيد، ياراى جواب نداشت، پس به زبان عبرى به يوسف گفتند: اگر در آنچه ما مى‌گوئيم و مى‌کنيم تمرد کنى با شمشير آبدار سر تو را جدا کنيم. يوسف خاموش، اقرار به عبوديت، و او را به معرض بيع آوردند. مالک گفت: من درم خود را بضاعت خريده‌ام، اکنون چند ناسره باقى مانده، گفتند: قيمت غلام بسيار اما با تو مى‌سازيم به هر چه دارى.
دست يوسف را به دست او دادند براى فروختن.
تبصره: اگر گويند چگونه يوسف صبر بر بندگى و انکار آن را نفرمود و حال آنکه نبى بود؟
جواب: سيد مرتضى علم الهدى قدس الله سره در تنزيه الانبياء فرمايد: «1» 1- نزد بعضى يوسف در اين حال بنابر قول اکثر، پيغمبر نبود، و چون خوف کشتن داشت جايز است صبر بر استرقاق و بنابراين فرمايش «و اوحينا اليه» منصرف است به حال مستقبل که در آن نبوت يافت.
2- ممتنع نيست که خداى تعالى امر فرمود به کتمان امرش و صبر بر مشقت بندگى به جهت امتحان و شدت تکليف، چنانچه امتحان فرمود دو پدرش ابراهيم عليه السّلام و اسمعيل عليه السّلام را يکى را به آتش نمرود و ديگرى را به ذبح شدن.
3- آنکه ممکن است يوسف خبر داده باشد آنها را به آنکه غلام نيست و
«1» تنزيه الانبياء ص 46 طبع مکتبه بصيرتى.
جلد 6 - صفحه 192
انکار هم نموده، لکن از او نشنيدند و قولش را قبول نکردند گرچه کسى اين را نقل ننموده و به ما نرسيده، لکن لزومى ندارد هرچه واقع شود به ما برسد چنانچه در ازمان ما هم خيلى از واقعات را مطلع نشويم.
تتمه: احقر گويد: پنهان داشتن حضرت يوسف عليه السّلام امر را و ظاهر نکردن حقيقت آن، ممکن است به پاس احترام شئونات مقام نبوت حضرت يعقوب عليه السلام؛ و ستر عمليات شنيعه برادران در حق او، به جهت حفظ آبروى دين و دفع فساد بوده، زيرا صدور اين گونه اخلاق از پيغمبرزادگان قبيح، و اظهار آن در انظار اقبح، و اطلاع ديگران موجب مدافعه باشد، لذا نسبت غلامى و فروختن را بر خود هموار نمود براى حفظ شريعت اسرائيل عليه السّلام.