تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ وَ کانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ «20»
وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ: و فروختند يوسف عليه السّلام را به قيمت ناسره اندک بى‌اعتبار. دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ: در همى چند شمرده شده. عادت آن زمان چنين بود که کمتر از چهل درهم را مى‌شمردند و زيادتر را وزن مى‌کردند. مالک درهمها را شمرده هفده عدد، بنا بقولى بيست عدد، و هر برادر دو درهم برداشت، يا بيست و دو يا چهل عدد بوده. از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که هيجده درهم بود. «1» در تفسير وسيط نقل شده که يهودا هيچ نگرفت.
وَ کانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ: و بودند برادران در باره يوسف از بى‌رغبتان، يعنى اعتنائى به شأن او نداشتند و نمى‌خواستند که يوسف با ايشان باشد، يا کاروانيان در خريدن او بى‌ميل بودند به سبب اتهام او به فرار و نافرمانى.
«1» تفسير عياشى ج 2 ص 172، و تفسير برهان ج 2 ص 248 ح 14، و تفسير نور الثقلين ج 2 ص 418.
جلد 6 - صفحه 193
در خبر آمده که «1» روزى يوسف عليه السّلام در آئينه نگاه و جمال خود را ديد، تعجب نموده با خود گفت: اگر من بنده بودم قيمت من از حد و حصر متجاوز بودى، پس حق تعالى «ثمن بخس» را به او نمود بر سبيل امتحان.
تتمه واقعه: در تفسير ابو حمزه ثمالى «2»: چون مالک، يوسف را خريد، در جميع سفر انواع خير به او مى‌رسيد تا آنکه در مصر او را بفروخت آن خير و برکت از او مفقود شد، دانست که از برکات او بوده، پس نزد او آمد گفت:
کيستى؟ گفت: من يوسف بن يعقوب بن اسحق بن ابراهيم. مالک او را در بر گرفته گريه و از او تقاضا نمود در حقش دعا نمايد خداى تعالى او را فرزندى دهد چون عاقر بود. يوسف دعا و خداوند متعال دوازده پسر به او مرحمت، هر بطنى دو تا.
خلاصه چون مالک، يوسف را خريد، امر کرد تا غل و زنجير حاضر. چون يوسف نظر نمود، فغان برداشت، مالک گفت: اضطراب مکن بندگان گريزپا را زنجير بايد. يوسف عليه السّلام فرمود: غرض من از اين، غل نبود، بلکه ياد آورد زمانى را که حق تعالى زبانيه جهنم را فرمايد بگيريد اين بنده عاصى را و غل به گردنش نهيد که سرپيچى نموده. مالک از گفتار او متحير، گفت: من تو را در نظر صاحبان تو در قيد، و بعد از رفتن آنها باز نمايم. يوسف برادران را فرمود:
هرچه کرديد تحمل و توقع دارم پدرم را تسلى و هر نوع مراعات را نسبت بدو منظور داريد. يهودا گريه و گفت: جان برادر کار خود را به خدا واگذار.
پس يوسف را با غل و زنجير بر شتر سوار و به طرف مصر روانه شدند. در اثناء راه به مقابر آل اسحق رسيدند، يوسف خود را از شتر به سر قبر مادر انداخته، آه و ناله و زارى که «سر بردار و حال پسر را مشاهده کن. برادران مرا در غل و زنجير و پدر پيرم را به آتش هجران ابتلا نمودند». ناگاه از قبر راحيل آواز برآمد:
اى نور ديده غم مرا زياد کردى، صبر کن خداى تعالى يار صابران است.
«1» در تفسير منهج الصادقين ج 5 ص 25 گفته.
«2» در تفسير مجمع البيان ج 3 ص 220 گفته.
جلد 6 - صفحه 194
روز روشن، غلام موکل يوسف آمده بى‌رحم چنان سيلى به صورت او زد که روى مبارکش را خراشيد. فغان يوسف ملکوتيان را به غلغله، فورا باد شديد و صاعقه و رعد و برق ظاهر شد. کاروانيان گفتند: ما در اين چند روز گناهى از خود نديديم. تفحص، و از قضيه مطلع؛ مالک، آن غلام را عتاب و بفرمود تا غل و زنجير را از يوسف باز کردند لباس فاخر به او پوشانيدند.
وارد مصر شدند. پادشاه مصر، ريان بن وليد عمليقى از اولاد سام بن نوح، و به يوسف ايمان آورده و قبل از او از دنيا رفت. بعد سلطنت به قابوس بن مصعب فرعون زمان موسى و اول زمان او آخر زمان يوسف بود و او را به ايمان دعوت و قبول ننمود. زمام امور مملکتى را، به دست قطفير يا اطفير داده و به جهت علو شأن او را عزيز مى‌گفتند. گماشتگان او مصادف کاروانيان خبر يوسف را به عزيز داده و براى خريد او به مالک پيغام داد. مالک يوسف را به حمام و لباس قيمتى، به معرض بيع درآوردند. خريداران هرکس چيزى اضافه بحدى رسيد که هم‌سنگ او زر و نقره و مشک شد. عزيز قدم خريدارى پيش، او را به همان مبلغ خريده بخانه آورد. «1»