تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ جاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ «18»
وَ جاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ کَذِبٍ: و آوردند پيراهن او را به خون دروغ آلوده و نزد پدر نهادند، و آن خون يوسف نبود بلکه خون بزغاله بود. يعقوب عليه السّلام پيراهن به دست گرفت فرمود: چه حليم گرگى بوده که يوسف را بدريده و پيراهنش را نيازرده. ايشان در جواب فرومانده گفتند: خير، بلکه دزدان او را کشتند. يعقوب گفت: اى سبحان اللّه دزدان او را کشتند و پيراهنش رها نمودند، حاجت آنان به پيراهن بوده نه بکشتن.
گفته‌اند در پيراهن يوسف سه آيت بود: اول- آن روز که بياوردند به خون آلوده و يعقوب بدانست که آنها دروغ گويند. دوم- آنجا که زليخا از عقب پيراهن يوسف را دريد. سوم- آن روز که بياوردند و به روى يعقوب انداختند بينا شد.
روز ديگر که برادران به صحرا رفتند، با هم گفتند ديديد که نزد پدر دروغگو و خجالت‌زده شديم، تدبير آنست که برويم يوسف را از چاه بيرون آورده پاره پاره کنيم و استخوانهايش نزد پدر بريم. يهودا گفت: با من عهد کرديد او را نکشيد، ايشان را از کشتن يوسف منع نمود. نماز شام چون به خانه شدند، پدر گفت: اگر چنانست که راست مى‌گوئيد، آن گرگى که يوسف را بخورد بگيريد و بياوريد. چوب و رسن برداشته به صحرا رفتند، گرگى را گرفته دست و پاى بسته آورده نزد پدر بيفکندند. يعقوب عليه السّلام امر نمود دست و پاى او را باز و فرمود: اى گرگ، شرم ندارى که فرزند من ميوه دل من روشنائى چشم مرا
جلد 6 - صفحه 188
بخوردى. فورا به قدرت کامله الهيه گرگ به زبان آمد گفت:
لا و حقّ شيبتک يا نبىّ اللّه ما اکلت ولدک و انّ لحومکم و دمائکم معاشر الانبياء محرّمة علينا و انّى لمظلوم مکذوب علىّ و انّى غريب فى بلاد مصرّ. «1» به حق پيرى و سفيدى موى تو که من فرزند تو را نخورده‌ام و گوشت و خون شما پيغمبران بر ما حرام است، و من مظلوم و دروغ به من بسته‌اند، و من در اين زمين غريبم.
فرمود: براى چه به اين زمين آمده‌اى؟ گفت: مرا اينجا خويشانند به زيارت ايشان آمده بودم، اين پسران تو مرا گرفته ببستند پيش تو آورده و اين دروغ بر من نهادند.
يعقوب روى به پسران، قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ أَمْراً: فرمود: نه چنين است که شما گوئيد، بلکه آراسته است براى شما نفسهاى شما و آسان گردانيده در نظر شما کار بزرگى را که هلاک يوسف و فوت او باشد. فَصَبْرٌ جَمِيلٌ: پس شأن و امر من صبرى است نيکو، يعنى شکيبائى که با آن شکايتى نباشد مگر با خدا، يا صبر نيکوتر از همه چيزى است.
منهج- در حديث آمده: «2» صبر جميل، صبرى است که شکايتى با خلق نباشد.
سيد مرتضى قدس الله سره فرموده: «3» صبر جميل باشد هرگاه قصد شود به آن وجهه الهى و بجا آورد شخص به جهت وجهى که واجب شده، پس چون صبر در اين موضع واقع شده بر وجه پسنديده صحيح است وصف آن به جميل، و نازل شد بلاء به حضرت يعقوب عليه السّلام در بزرگسالى و به يوسف عليه السّلام در خردسالى بدون صدور گناهى از آن دو، پس يعقوب واقع در اندوهناکى و يوسف در بندگى. تمام اينها به نظريات حضرت احديت و امتحان در مرتبه عبوديت بود تا آنکه فرج آمد.
«1» تفسير منهج الصادقين ج 5 ص 23.
«2» تفسير منهج الصادقين ج 5 ص 22.
«3» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 218.
جلد 6 - صفحه 189
وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ: و خداى متعال است که يارى جويند و استعانت کنند بر آنچه شما وصف مى‌کنيد، يعنى من به خداى تعالى يارى جويم و استعانت خواهم بر تحمل مرارت صبر.
حضرت يوسف عليه السّلام سه روز در چاه ماند. على بن ابراهيم روايت نموده که «1» يوسف اين دعا خواند: يا اله ابراهيم و اسحق و يعقوب ارحم ضعفى و قلّة حيلتى و صغرى روز چهارم نويد نجات از درگاه قاضى الحاجات رسيد.
علامه مجلسى رحمه الله به سند معتبر روايت نموده «2» که ابو بصير از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمود که يوسف عليه السلام در چاه چه دعا خواند که باعث نجات او گرديد؟ فرمود: چون يوسف را به چاه انداختند و از زندگى خود نااميد شد گفت:
اللّهم ان کانت الخطايا و الذّنوب قد اخلقت وجهى عندک فلن ترفع لى اليک صوتا و لن تستجيب لى دعوة فانّى اسئلک بحق الشّيخ يعقوب فارحم ضعفه و اجمع بينى و بينه فقد علمت رقّته علىّ و شوقى اليه.
ابو بصير گويد: پس حضرت صادق عليه السّلام گريست و فرمود من در دعا مى‌گويم:
اللّهم ان کانت الخطايا و الذّنوب قد اخلقت وجهى عندک فلن ترفع لى اليک صوتا فانّى اسئلک فليس کمثلک شى‌ء و اتوجّه اليک بمحمّد نبيّک الرّحمة يا اللّه يا اللّه يا اللّه يا اللّه يا اللّه.
پس حضرت فرمود: اين دعا را بخوانيد که من بسيار مى‌خوانم نزد شدتها و غمهاى عظيم.