در قرآن براى نفس، حالاتى بيان شده است از جمله:
1. نفس امّاره که انسان را به سوى زشتى‌ها سوق مى‌دهد و اگر با عقل و ايمان مهار نشود، انسان يکباره سقوط مى‌کند.
2. نفس لوّامه، حالتى است که انسان خلافکار خود را ملامت و سرزنش مى‌کند و اقدام به توبه و عذرخواهى مى‌کند. و در سوره قيامت از آن ياد شده است.
3. نفس مطمئنّه، حالتى است که تنها انبيا و اوليا وتربيت شدگان واقعى آنان دارند ودر هر وسوسه وحادثه‌اى، پيروزمندانه بيرون مى‌آيند و دلبسته‌ى خدايند.
يوسف عليه السلام عدم خيانت و سربلندى خود را در اين آزمايش، مرهون لطف و رحم خداوند مى‌داند و به عنوان يک انسان که داراى طبيعت انسانى است، خود را تبرئه نمى‌کند.
در روايات متعدّد، خطرات نفس مطرح شده و راضى بودن از نفس را نشانه‌ى فساد عقل و بزرگ‌ترين دام شيطان دانسته‌اند. «1»
امام سجاد عليه السلام در دعاى مناجات الشاکّين، براى نفس پانزده خطر بيان نموده که توجّه به آن مفيد است.
«1». غررالحکم.
جلد 4 - صفحه 226