سوره یوسف، آیه ۵۳ · جزء ۱۳ · صفحه ۲۴۲
وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ
من هرگز خودم را تبرئه نمیکنم، که نفس (سرکش) بسیار به بدیها امر میکند؛ مگر آنچه را پروردگارم رحم کند! پروردگارم آمرزنده و مهربان است.»
معنی کلمات و عبارات
«مآ أُبَرِّئُ»: تبرئه نمیکنم. بیگناه نمیدانم. «أمَّارَةٌ»: بسیار فرماندهنده. صیغه مبالغه امر است. «إِلاّ مَا»: مگر نفسی که. مگر زمانی که. یادآوری: آیههای و ، یعنی از (ذلِکَ لِیَعْلَمَ ... تا غَفُورٌ رَحِیمٌ) را میتوان سخن یوسف بشمار آورد که بعد از سخنان زنان، قاصد به پیش او برگشته باشد و او به عنوان تعلیقی بر کشف حقیقت، آن را فرموده باشد. معنی دو آیه مذکور چنین میشود: این، بدان خاطر است که (شاه) بداند من در غیاب (او) بدو خیانت نکردهام. بیگمان ترفند خیانتکاران راه به جائی نمیبرد. من نفس خود را تبرئه نمیکنم که نفس، (انسان را) به بدیها میخواند مگر زمانی که پروردگارم رحم نماید. بیگمان پروردگارم غفور و رحیم است.
نزول
سال ۱۱ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱- یوسف(ع) مصون ماندن خویش از گناهان و ارتکاب بدیها را ، به امداد خدا مى دانست نه برخاسته از اراده خود بدون توفیق الهى. «أنى لم أخنه ... و ما أُبرّءُ نفسى إن النفس لأمّارة بالسوء إلاّ ما رحم ربى»
از ارتباط «ما أُبرّءُ نفسى» (من نفس خویش را از ارتکاب بدیها تبرئه نمى کنم)با جمله «لم أخنه بالغیب» و نیز شهادت زنان بر پاکدامنى یوسف(ع) (حاش لله ما علمنا علیه من سوء) این نکته معلوم مى شود که: یوسف(ع) با جمله «ما أُبرّءُ نفسى» درصدد نیست که بگوید من گناه کرده ام; بلکه با توجه به عبارت «إلاّ ما رحم ربى» در مقام بیان این حقیقت است که اگر من مرتکب گناه نشده ام، نه به خاطر توان شخصى است ; زیرا نفس هر کس و نیز نفس من ترغیب کننده به گناه و بدى است. پس آلوده نشدن من به گناه به توفیق الهى و رحمت او بوده است.
۲- یوسف(ع) از این اندیشه که امور خویش را خود بدون عنایت الهى تدبیر کند ، مبرّا و منزه بود. «و ما أُبرّءُ نفسى»
۳- نفس آدمیان بجز در پرتو امدادهاى الهى، همواره آنان را به ارتکاب گناهان و بدیها فرا مى خواند. «إن النفس لأمّارة بالسوء إلاّ ما رحم ربى»
کلمه «امّارة» صیغه مبالغه و به معناى بسیار امر کننده و ترغیب کننده است. «ما» در «إلاّ ما رحم» ممکن است موصول اسمى و به معناى «التى» باشد. بر این مبنا «إن النفس ...» ; یعنى، نفس آدمیان ایشان را به بدیها فرمان مى دهد مگر آن نفسى که خداوند صاحبش را رحم کند. و محتمل است «ما» ظرفیه باشد. در این صورت مستثنى منه «فى کل زمان» است و معناى جمله چنین مى شود: «نفس آدمیان همواره آنان را به بدى فرامى خواند، مگر زمانى که خداوند بر صاحب آن نفس رحم کند».
۴- انبیا نیز همانند دیگران داراى کششهاى نفسانى هستند. «و ما أُبرّءُ نفسى إن النفس لأمّارة بالسوء»
۵- ترک گناه و پرهیز از بدیها و آلودگیها ، تنها با توفیق و امدادهاى خداوند میسر است. «إن النفس لأمّارة بالسوء إلاّ ما رحم ربى»
۶- نفس آدمى در صورت شمول رحمت خدا بر او ، به انجام بدیها فرمان نمى دهد و به ارتکاب گناهان ترغیب نمى کند. «إن النفس لأمّارة بالسوء إلاّ ما رحم ربى»
۷- یوسف(ع) مصونیت خویش از گناه و خیانت را پرتوى از رحمت الهى بر خویش مى دانست. «ما أُبرّءُ نفسى ... إلاّ ما رحم ربى»
۸- یوسف(ع) به دلیل باور به ربوبیت و تدبیر الهى ، رحمت او را مایه ترک گناهان و بدیها دانست و خود را ستایش نکرد. «و ما أُبرّءُ نفسى إن النفس لأمّارة بالسوء إلاّ ما رحم ربى»
۹- پیامبران با توفیق خدا و شمول رحمتش بر آنان ، از ارتکاب گناهان مصون مانده و از خطر نفس امّاره رهایى مى یابند. «إن النفس لأمّارة بالسوء إلاّ ما رحم ربى»
۱۰- ضرورت هوشیارى در برابر تمایلات نفسانى و لزوم فراهم آوردن زمینه هاى جلب رحمت الهى براى مصون ماندن از خطرات آن «إن النفس لأمّارة بالسوء إلاّ ما رحم ربى»
۱۱- خداوند، غفور (بسیار آمرزنده) و رحیم (مهربان) است. «إن ربى غفور رحیم»
۱۲- مغفرت و رحمت خداوند بر بندگان ، پرتوى از ربوبیت او بر ایشان است. «إلاّ ما رحم ربى إن ربى غفور رحیم»
۱۳- خداوند، امور انسانها را بر اساس رحمت خویش و مغفرت خطاهاى آنان تدبیر مى کند. «إن ربى غفور رحیم»
۱۴- ترحم خدا بر برخى انسانها و نجات آنان از سیطره نفس امّاره ، برخاسته از رحمت و غفران اوست. «إن النفس ... إلاّ ما رحم ربى إن ربى غفور رحیم»
۱۵- آمرزیده شدن گناهان و خطاهاى آدمى ، شرط شمول رحمت خدا بر ایشان است. «إن ربى غفور رحیم»
برداشت فوق، از تقدم «غفور» بر «رحیم» استفاده شده است.
تفسیر (۱۰)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۴۳–۵۷ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۴۳–۵۷ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۴۳–۵۷ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۵۳ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۵۳ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۵۳ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۵۳ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۵۳ - تفسیر روان جاوید
آیات ۵۰–۵۳ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۵۳
موضوعات
دستهبندی موضوعی
امداد به یوسفانبیا و تمایلات نفسانیانبیا و نفس امارهتواضع یوسفتوحید افعالی یوسفتوفیق یوسفزمینه ترک پلیدیزمینه سازی رحمت خدامعصومینمنشأ نجات بخشی خدانجات از نفس امارهنفس اماره و گناهنقش نفس امارههوشیاری در برابر تمایلات نفسانیمنشأ عصمت انبیامنشأ عصمت یوسفتنزیه یوسفرحمت بر یوسفشرایط رحمت خداعوامل مصونیت از گناهآثار توفیقات خداعقیده یوسفایمان یوسفاهمیت هوشیاریبینش یوسفآثار آمرزش گناهعوامل گناهتوفیقات خداآثار آمرزشهای خداآثار امدادهای خداایمان به ربوبیت خدازمینه گناهبشر بودن انبیاموانع گناهآمرزشهای خداامدادهای خدامشمولان رحمتغفورآثار رحمت خدارحیمرحمت خدانشانه های ربوبیت خداربوبیت خداآثار ایمان
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۸)
- نفس امّاره، برانگیزاننده انسان به بزهکاری و رفتار نادرست
- گرایش نفس به خوبیها و بدیها+۲ آیه
- انسانها در خطر لغزش و گناه به سبب اطاعت از نفس امّاره خود
- شمول رحمت و عنایت خدا به انسان، مایه مصونیّت از اطاعت از هوای نفس
- نفس انسان، متمایل به بدکاری
- نفس، امرکننده انسان به بدیها
- پیروی از هوای نفس، اسیبزننده به رشد و تربیت انسان
- یوسف(علیه السلام)، تحت تربیتهای ویژه الهی+۶ آیه
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۷ آیه
- رحمت خداوند بر بندگان، برخاسته از ربوبیّت او+۱ آیه
- ربوبیّت خداوند، مقتضی امرزش گری او+۲ آیه
- نفس امّاره، زمینه ساز خیانت به دیگران+۱ آیه
- بهره مندی از رحمت الهی، مانع خیانتورزی+۱ آیه
- امیدواری زلیخا، به رحمت پروردگار
- امیدواری یوسف(علیه السلام)، به رحمت پروردگار
- عصمت و مصونیّت یوسف(علیه السلام) از گناه و پیروی از نفس امّاره، از اثار رحمت الهی بر ان حضرت
- نافرمانی از نفس امّاره و پرهیز از بدیها، پرتوی از رحمت پروردگار
- شمول رحمت خداوند بر انسان، موجب رهایی او از ارتکاب زنا+۲ آیه
- ازادی یوسف(علیه السلام) از زندان همراه احترام و یافتن جایگاه مناسب در حاکمیّت+۳ آیه
- شهوت جنسی مردان و تمایل شدید انان به زنان، گرایشی غریزی
- رحمت الهی، عامل مصونیّت یوسف(علیه السلام) از گناه
- رحمت الهی، عامل مصونیّت و عصمت از گناهان+۱ آیه
- نفس امّاره از زمینه های ارتکاب بی عفّتی+۲ آیه
- پاکدامنی و عفّت یوسف(علیه السلام)، در مقابل لذّت خواهی و کامجوییهای زلیخا و زنان اشراف مصر+۵ آیه
- باور یوسف(علیه السلام) به ربوبیت و تدبیر الهی، زمینه ترک گناهان و عفّت او+۲ آیه
- اعتراف یوسف(علیه السلام) به رحمت الهی زمینه مصون ماندن عفّت او+۱ آیه
- عقل انسان، قادر بر تشخیص زشتی و قبح برخی امور+۲ آیه
- الودگی نفس ادمی به گناه، موجب سقوط و تباهی ان+۳ آیه
- نفس امّاره، دعوت کننده به گناه و زشتیها+۲ آیه
- پیروی از هوای نفس، موجب ابتلای ادمی به زشتی و گناه
- اجتناب یوسف علیه السلام از خود ستایی و مدح خویش
- توجّه به غفران و رحمت الهی، موجب اجتناب یوسف علیه السلام از خودستایی
- ترحم خداوند بر برخی انسانها و نجات انان از سیطره نفس امّاره، برخاسته از رحمت و غفران پروردگار
- امرزش گناهان بندگان، جلوهای از ربوبیّت خداوند+۱ آیه
- غفران و امرزش الهی از شؤون رحمت او+۳ آیه
- بعضی از نفوس، منشا بدیها و زشتیها
- توانایی نفس امّاره، در کشیدن انسانها به سوی زشتی و گناه
- توانایی نفس امّاره بر عصیان، در کشیدن انسانها به سوی زشتی و گناه
- پیروی از هوای نفس موجب ابتلای ادمی به زشتی و گناهان
- مغفرت و رحمت خدا عامل نجات یافتن از هواپرستی
- نفس ادمی، در مهار او در صورت شمول رحمت الهی بر او
- یوسف علیه السلام قدرتمند در مهار نفس خویش، به لطف خداوند+۱ آیه
- نجات انسان از نفس امّاره، برخاسته از غفران الهی
- رحمت الهی، عامل رهایی انسان از خطر نفس امّاره
- نفس امّاره، امرکننده انسان به بدی
- همه انسانها، دارای نفس امّاره، از نظر یوسف علیه السلام
- امداد خدا به یوسف علیه السلام، وسیله رهایی او از گناه و افسون زلیخا و زنان مصر+۴ آیه
- رؤیای عزیز مصر و تعبیر ان به وسیله یوسف علیه السلام، سبب رسیدگی مجدّد به اتّهام زلیخا علیه ان حضرت و اثبات بیگناهی او+۳ آیه
- یوسف علیه السلام، تحت تربیتهای ویژه الهی+۶ آیه
- بیم از خطر نفس و تمایلات گناهالود ان، از تعالیم یوسف علیه السلام
- توجّه به رحمت خدا برای ایمنی از شرّ نفس سرکش، یکی از تعالیم یوسف علیه السلام
- توجه به امرزش خدا برای بخشش گناهان، از اموزههای یوسف علیه السلام
- پاکدامنی و عفّت یوسف علیه السلام، در مقابل لذّتخواهی و کامجوییهای زلیخا و زنان اشراف مصر+۳ آیه
- اجتناب از خودستایی و غرور، از فضایل یوسف علیه السلام
- ادب یوسف علیه السلام هنگام یاد کردن خدا با ذکر اوصاف و نعمتهای او+۵ آیه
- یوسف علیه السلام، از مؤمنان و معتقدان به خدا و اسما و صفات او+۵ آیه
- پاکدامنی و عفّت یوسف علیه السلام، در مقابل لذت خواهی و کامجویی زلیخا و زنان اشراف مصر+۶ آیه
- رحمت الهی، عامل مصونیت یوسف علیه السلام از گناه