سؤال: چرا يوسف پيشنهاد اعطاى مسئوليّت براى خود را مطرح کرد؟ يا به تعبير ديگر؛ چرا يوسف طلب رياست کرد؟
پاسخ: او از خواب پادشاه مصر، احساس خطر و ضرر براى مردم کرد و خود را براى جلوگيرى از پيش‌آمدهاى ناگوار اقتصادى، لايق مى‌دانست، پس براى جلوگيرى از ضرر، آمادگى خود را براى قبول چنين مسئوليّتى اعلام کرد.
سؤال: چرا يوسف از خود تعريف و تمجيد کرد، مگر نه اين است که قرآن مى‌فرمايد: «فَلا تُزَکُّوا أَنْفُسَکُمْ» «1» خود را نستاييد؟
«1». نجم، 32.
جلد 4 - صفحه 230
پاسخ: ستايش يوسف، ذکر قابليّت‌هاو توانايى‌هاى خود، براى انجام مسئوليّت بود، که مى‌توانست جلو آثار سوء قحطى و خشکسالى را بگيرد، نه به خاطر تفاخر و سوء استفاده.
سؤال: چرا يوسف با حکومت کافر همکارى کرد؟ مگر قرآن از آن نهى نکرده است. وَ لا تَرْکَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا ... «1»
پاسخ: يوسف، براى حمايت از ظالم اين مسئوليّت را نپذيرفت، بلکه به منظور نجات مردم از فشار دوران قحط سالى، به اين کار اقدام نمود. يوسف هرگز حتّى يک کلمه تملّق هم نگفت.
رجال سياسى، معمولًا به هنگام خطر مردم را رها کرده و فرار مى‌کنند، ولى يوسف بايد مردم را حفظ کند. بگذريم از اينکه اگر نمى‌توان رژيم ظالمى را سرنگون کرد و تغيير داد، بايد به مقدارى که امکان دارد از انحراف و ظلم جلوگيرى کرد و بخشى از امور را بدست گرفت و فعاليّت نمود. «2»
در تفسيرنمونه آمده است: مراعات «قانون اهم و مهم» از نظر عقل و شرع يک اصل است.
شرکت در نظام حکومتى شرک، جائز نيست ولى نجات يک ملّتى از قحطى مهم‌تر است. به همين دليل، يوسف عليه السلام مسئوليّت سياسى نپذيرفت، تا مبادا کمک به ظالم شود، مسئوليّت نظامى نپذيرفت، تا مبادا خون به ناحقّى ريخته شود. فقط مسئوليّت اقتصادى آن هم براى نجات مردم را برعهده گرفت. «3» امام رضا عليه السلام فرمود: هنگامى که ضرورت ايجاب کرد که يوسف سرپرستى خزائن مصر را بپذيرد، خود پيشنهاد داد. «4»
على‌بن يقطين نيز به سفارش امام کاظم عليه السلام در دستگاه بنى‌عباس وزير بود. وجود اينگونه مردان خدا مى‌تواند پناهگاه مظلومان باشد. امام صادق عليه السلام فرمود: «کفّارة عمل السلطان، قضاء حوائج الاخوان» کفاره‌ى کار حکومتى، بر آوردن نيازمندى برادران دينى است. «5»
از امام رضا عليه السلام پرسيدند: شما چرا ولايتعهدى مأمون را پذيرفته‌ايد؟ در جواب فرمود: يوسف که پيامبر بود در دستگاه مشرک رفت، من که وصىّ پيامبرم، در دستگاه شخصى که اظهار مسلمانى مى‌کند رفته‌ام بگذريم که پذيرفتن من اجبارى است، در حالى که يوسف عليه السلام با
«1». هود، 113.
«2». تفسير فى‌ظلال‌القرآن.
«3». تفسير تبيان.
«4». تفسير نورالثقلين.
«5». وسائل‌الشيعه، ج 12، ص 139.
جلد 4 - صفحه 231
اختيار وبه خاطر اهميّت موضوع، آن مسئوليّت را پذيرفت. «1»
هنگامى که يوسف مقام ومنزلت پيدا کرد، تقاضاى ديدار والدين نکرد، بلکه تقاضاى مسئوليّت خزانه‌دارى نمود، زيرا ديدار جنبه‌ى عاطفى داشت و نجات مردم از قحطى، رسالت اجتماعى او بود.
امام صادق عليه السلام خطاب به گروهى که اظهار زهد کرده و مردم را دعوت مى‌کردند که همانند آنان زندگى را بر خود سخت بگيرند ... فرمود: شما در باره‌ى يوسفِ پيامبر، چگونه فکر مى‌کنيد که به پادشاه مصر گفت: «اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ» و کار يوسف به آنجا رسيد که همه‌ى کشور و اطراف آن تا يمن را در اختيار گرفت ... در عين حال نيافتيم کسى را که اين کار را بر او عيب گرفته باشد. «2»
در روايتى از امام رضا عليه السلام آمده است: يوسف عليه السلام در هفت سال اوّل، گندم‌ها را جمع‌آورى و ذخيره مى‌کرد و در هفت سال دوم که قحطى شروع شد، آنها را به تدريج و با دقّت در اختيار مردم، براى مصارف روزمره زندگى‌شان قرار مى‌داد و با دقت و امانتدارى، کشور مصر را از بدبختى نجات داد. يوسف در هفت سال دوره‌ى قحطى، هرگز با شکم سير زندگى نکرد، تا مبادا گرسنگان را فراموش کند. «3»
در تفسير مجمع‌البيان و الميزان از نوع عملکرد يوسف عليه السلام اينگونه ياد مى‌شود: وقتى قحط سالى شروع شد؛ حضرت يوسف در سال اوّل، گندم را با طلا و نقره، در سال دوم، گندم را در مقابل جواهر و زيورآلات، در سال سوم، گندم را با چهارپايان، در سال چهارم، گندم را در مقابل برده‌ها، در سال پنجم، گندم را با خانه‌ها، در سال ششم، گندم را با مزارع و در سال هفتم، گندم را با برده گرفتن خود مردم معامله نمود. وقتى سال هفتم به پايان رسيد، به پادشاه مصر گفت: همه‌ى مردم و سرمايه‌هايشان در اختيار من است، ولى خدا را شاهد مى‌گيرم و تو نيز گواه باش، که همه‌ى مردم را آزاد و همه‌ى اموال آنان را برمى‌گردانم و کاخ و تخت و خاتم (مهر وانگشتر) ترا نيز پس مى‌دهم. حکومت براى من وسيله‌ى نجات مردم
«1». وسائل‌الشيعه، ج 12، ص 146.
«2». تفسير نورالثقلين.
«3». تفسير مجمع البيان.
جلد 4 - صفحه 232
بود، نه چيز ديگر، تو با آنان به عدالت رفتار کن.
پادشاه با شنيدن اين سخنان، چنان خود را در برابر عظمت معنوى يوسف کوچک و حقير يافت که يکباره زبان به ذکر گشود و گفت: «أشهد أن لااله‌الااللَّه و أنّک رسوله» من هم ايمان آوردم، ولى تو بايد حاکم باشى. «إِنَّکَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَکِينٌ أَمِينٌ»
در انتخاب و گزينش افراد، به معيارهاى قرآنى توجّه کنيم. علاوه بر «حفيظ و عليم» بودن، معيارهاى ديگرى در قرآن ذکر شده است، از آن جمله:
1. ايمان. «أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ» «1»
2. سابقه. «وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ. أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ» «2»
3. هجرت. «وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يُهاجِرُوا ما لَکُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ» «3»
4. توان جسمى و علمى. «وَ زادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ» «4»
5. اصالت خانوادگى. «ما کانَ أَبُوکِ امْرَأَ سَوْءٍ» «5»
6. جهاد و مبارزه. «فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً» «6»