تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ أُوذُوا فِي سَبِيلِي وَ قاتَلُوا وَ قُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَ لَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (195)
ترجمه
پس اجابت کرد مر ايشان را پروردگارشان که من ضايع نميکنم کار کار کننده از شما را از مرد و زن بعض شما از بعضى هستند پس آنانکه مهاجرت نمودند و بيرون شدند از ديارشان و اذيت شدند در راه من و جهاد کردند و کشته شدند هر آينه محو ميکنم البته از آنها گناهانشان را و هر آينه داخل ميکنم آنها را در بهشت‌هائيکه ميرود از کنار آنها نهرها بپاداش از نزد خدا و خدا نزد او است
جلد 1 صفحه 553
نيکوئى پاداش..
تفسير
خداوند دعاى صاحبان علم و معرفت را بعد از ذکر و فکر و تنزيه و تسبيح و تقديس و توجه و خطاب با سوز و گداز پنج مرتبه و تضرع و سؤال مغفرت و جنت مستجاب فرمود چون شرايط داعى و دعا موجود بود و آداب آن مراعات شد و براى مزيد اطمينان آنها تصريح فرمود که خداوند هيچ عمل عمل کننده را ضايع و باطل نمى‌فرمايد خواه مرد باشد خواه زن روايت شده که ام سلمه بحضرت رسول (ص) عرض کرد بعد از هجرت چرا از زنها ذکرى در قرآن نشده است اين آيه نازل شد و مرد از زن تولد ميشود و زن از مرد توليد ميشود و بعضى از مردم از نسل بعض ديگرند و همه از يک اصل بوجود آمده‌اند
بنى آدم اعضاء يکديگرند
که در آفرينش ز يک گوهرند
چو عضوى بدرد آورد روزگار
ديگر عضوها را نماند قرار
و نسبت فضل و عدل و احسان الهى بهمه يکسان است تفاوت در نسبت آنها از حيث تفاوت در مرتبه علم و تقوى است و مزيت بحسب است نه نسب علاوه بر آنکه اهل ايمان همه از يک طينت پاک خلق شده‌اند و مانند يک نفس شريفند و متفق در دين و رأى و طاعت و عبادتند پس هيچ اقتضائى موجود نيست که اعمال بعضى مقبول و بعضى مردود شود مگر آنکه خللى در آداب و شرائط اعمال از آنها روى داده باشد پس کسانيکه براى نصرت دين از اوطان و عشاير خود دست کشيدند و بملازمت رکاب حضرت ختمى مرتبت مهاجرت نمودند و از خوف تعرض کفار بجان و مال و عرض آنها ناچار شدند که از خانه‌ها و علايق خود صرف نظر نمايند و از مکه بيرون روند و چه آزار و اذيت‌ها که از کفار بآنها رسيد و در راه خدا و مرضات پيغمبر (ص) تحمل نمودند و اينها همه براى آن بود که ايمان بخدا و پيغمبر (ص) آورده بودند و الا کسى با آنها عداوت شخصى نداشت و علاوه بر همه در راه اسلام جانبازى نمودند و با کفار جهاد کردند و بدرجه شهادت رسيدند اين چنين اشخاص استحقاق و لياقت پيدا کردند که خداوند با تأکيد بفرمايد از گناهان آنها ميگذرم و نعيم ابدى را که بهترين پاداشها است و نزد من است بآنها از قبل خود بپاداش ميدهم و تکرار ثواب و بيان نسبت بخداوند براى افاده کمال تشريف نسبت و تعظيم نعمت است و در امالى وارد است که
جلد 1 صفحه 554
امير المؤمنين (ع) چون بعد از پيغمبر (ص) از مدينه هجرت فرمود که ملحق بآنحضرت شود با جمعى از کفار قريش مدافعه و غلبه فرمود و همراه او حضرت فاطمه زهراء عليها السلام و حضرت فاطمه بنت اسد و فاطمه بنت زبير بودند و با کمال جرأت و جلادت طى منازل و قطع مراحل مى‌نمودند و در منزل اول جمعى از ضعفاء مؤمنين و ام ايمن بآنها ملحق شدند و در تمام منازل ذکر خداوند را در حال ايستاده و نشسته و خوابيده مى‌نمودند و در نماز واجب بحضرت امير المؤمنين (ع) اقتدا مى‌کردند تا وارد مدينه شدند و پيش از ورود آنها آيه الَّذِينَ يَذْکُرُونَ اللَّهَ قِياماً تا اين آيه نازل شد پس مراد از ذکر على (ع) و مراد از انثى فواطم است که على از فاطمه يا از فواطم است و آنها از او هستند و قمى فرموده مراد از مهاجرين در اين آيه شريفه امير المؤمنين (ع) و سلمان است و أبو ذر که از مدينه اخراج شد و عمار است که در راه خدا اذيت‌ها ديدند فيض ره فرموده و شامل ميشود اين آيات هر کس را موصوف باين صفات باشد حقير عرض ميکنم ولى افراد کملين همان کسانند که بيان فرمودند که اوضح مصاديق آيه‌اند و آيات در شأن آنها نازل شده است.