تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ (70)
فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ: پس چون مهيا ساخت ايشان را اسباب سفرشان را. جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ: بفرمود تا قرار دادند پيمانه را در بار بنيامين.
نزد بعضى آن ظرف از نقره و طلا کارى بود. نزد جمعى آبخورى ملک و گرانمايه و مرصّع به جواهر بود. چون طعام عزيز شد، براى عزت طعام آن را پيمانه قرار دادند.
خلاف است که آيا بنيامين ميدانسته اين را يا نه؟ سدّى و وهب گفته‌اند:
خبر نداشت. کعب الاحبار گويد: آگاه بود چون برادر را شناخت بحدى خوشحال شد که تاب مفارقت نداشت. گفت: پس چگونه باشد احوال پدر که تسلى او به تو باشد؟ فرمود: فرح پدر نيز نزديک است و ماندن تو ميسر نيست مگر به نسبتى که شايسته تو نباشد. بنيامين گفت: همه رنجى تحمل کنم که از تو جدا نشوم.
بنابراين ايراد سائل ساقط شود که گويد: چگونه روا باشد که برادر را متهم به دزدى نمايد بدون اطلاع او و باعث غم و غصه او گردد، و چون بر اين وجه حمل شود اين سؤال لازم نيايد.
خلاصه برادران کوچ کردند و به راه افتادند. ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ: پس ندا کرد منادى به اعلام و آگاهى. أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّکُمْ لَسارِقُونَ: اى قافله بدرستى که شما هرآينه دزدانيد. مجاهد گويد قافله از حمير بود.
تنبيه: علامه مجلسى (رحمه الله) روايت نموده «1» که از حضرت صادق
«1» بحار الانوار ج 12 ص 278.
جلد 6 - صفحه 261
عليه السّلام پرسيدند: چگونه يوسف فرمود ندا کنند اهل قافله را که دزدانيد و حال آنکه دزدى نکرده بودند؟ فرمود: آنها دزدى نکرده بودند و يوسف دروغ نگفت، زيرا غرض يوسف آن بود که شما يوسف را از پدرش دزديديد، پس برادران گفتند: اگر بنيامين دزدى کرد پس برادر او يوسف نيز دزدى کرده بود.
پس يوسف تغافل کرد، جواب ايشان نگفت، در خاطر خود گفت: بلکه شما بد کرداريد، چنانچه يوسف را از پدر دزديديد و خدا داناتر بر آنچه مى‌گوئيد (بنابراين کلام کنايه تعريض باشد) يا آنکه منادى اين ندا را بر سبيل استفهام نمود که آيا شما دزديديد، و حذف حرف استفهام به سبب قرينه حاليه باشد. و چون ملازمان را قطعى نبود، استفهام نيکو است. و تأييد اين قول نمايد روايت هشام بن حکم از حضرت صادق عليه السّلام که فرمود: ما سرقوا و لا کذب.
تبصره: اگر گويند چگونه يوسف را جايز باشد محزون نمودن پدر و برادران خود را به سبب اين کار و آنها را متهم نمايد به سرقت و حال آنکه شايسته مقام او نباشد؟
جواب آنکه: غرض اين فعل آن بود که سبب شود برادر را نزد خود نگاهدارد و جايز است که اين کار را به امر الهى نموده باشد؛ و روايت شده که برادر را عالم به آن نمود تا طريقى شود براى تمسک به آن. و ايضا وقتى اين حزن سببى باشد مؤدى به ازاله غمهاى بسيار از تمام آنها، و مسلما مصلحتى بدان متعلق بوده. پس بنابراين ثابت آيد جواز آن.
و اما تعريض به تهمت دزدى صحيح نيست، زيرا وجود پيمانه در متاع او محتمل است امور کثيره‌اى را غير از دزدى. پس کسى که نسبت دزدى دهد با علم به آنکه ايشان اولاد انبياء هستند، ملامت و مذمت او را متوجه باشد. گذشته از اينها اينگونه سخنها منوط به عدم عصمت است، و پس از نبوت عصمت يوسفى و تنزه او از هر بدى، مدعى را مجال توهم ناشايستگى نسبت به او نخواهد بود.
جلد 6 - صفحه 262