تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ کَبِيرُهُمْ أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباکُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْکُمَ اللَّهُ لِي وَ هُوَ خَيْرُ الْحاکِمِينَ (80)
فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ: پس چون برادران مأيوس شدند از يوسف اينکه اجابت کند درخواست آنها را و رها نمايد بنيامين را با ايشان. خَلَصُوا نَجِيًّا: منفرد شدند و کناره کردند از مردم، و در خلوت با يکديگر نشستند و به راز و نهانى با هم گفتگو کردند در رفتن ايشان بسوى پدر بدون برادر و تدبر نمودند در برگشتن، يا توقف کنند براى استخلاص بنيامين.
نکته: اين آيه شريفه از جمله آياتى است که غايت قصوى و نهايت علياى فصاحت و بلاغت را دارا است در کمى لفظ و بسيارى معنى و نيکوئى نظم. و اين آيه و صد آيه ديگر مثل آن عمده آنان است که وجه اعجاز را فرط فصاحت گويند.
در حديث است که: ابن ابى العوجاء با سه نفر ديگر از علماء ادب در مکه با هم تعهد و متفق شدند که هر يک ربع قرآن را معارضه کنند و سال آتيه در موسم حج آورده و مردم را خبردار و به اطراف منتشر کنند. چون جمع شدند، يکى گفت: من آيه «يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَکِ وَ يا سَماءُ أَقْلِعِي» ديدم بکلى نوميد شدم. دومى گفت: چون آيه «فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا» شنيدم يأس از معارضه حاصل کردم. سوّمى 24 انبياء اشاره کرد و چهارمين نفر در باره آيه 73 حج سخن گفت: در اين اثناء حضرت صادق عليه السّلام بر آنها گذشت فرمود:
«قل لئن اجتمعت الانس و الجنّ على ان يأتوا بمثل هذا القرآن لا يأتون بمثله
جلد 6 - صفحه 271
و لو کان بعضهم لبعض ظهيرا».
قالَ کَبِيرُهُمْ: گفت بزرگتر آنان، و او يهودا يا روبيل يا لاوى بود، بنابر اختلاف. نزد بعضى مراد شمعون باشد بزرگتر ايشان در علم و عقل، نه در سن، و رياست داشت بر آنان. أَ لَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباکُمْ: آيا نمى‌دانيد، يعنى مى‌دانيد بدرستى که پدر شما. قَدْ أَخَذَ عَلَيْکُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ: بتحقيق عهد گرفته بر شما عهد و پيمانى از خدا. وَ مِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ: و پيش از اين تقصير نموديد در امر يوسف و معاهده نموديد پدر خود را اينکه برگردانيد يوسف را سالما بسوى او، پس نقض عهد کرديد. فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ: پس هرگز حرکت نکنم زمين مصر را و به همينجا باقى و ساکن هستم. حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي: تا آنکه دستورى دهد براى من پدرم در بقا و حرکت بسوى او. أَوْ يَحْکُمَ اللَّهُ لِي: يا حکم فرمايد خداى متعال به بيرون رفتن و واگذاشتن برادرم در اينجا، يا به رسيدن موت من، يا به شمشير تا محاربه کنم از حبس او، يا چيزى که عذر باشد براى ما نزد پدر ما. وَ هُوَ خَيْرُ الْحاکِمِينَ: و ذات احديت الهى بهترين حکم کنندگان است حکم نفرمايد مگر بحق.
چنين نقل شده که «1» در ميان مشورت گفتند: اگرچه جنگ بايد کرد تا برادر را بازستانيم هر آينه اختيار کنيم، اگرچه اينجا کشته شويم. بار ديگر گفتند:
رنج پدر در اين بيشتر است، پس به اتفاق گفتند: هستيم تا خداوند سبحان حکم فرمايد در رفتن و برادر را گذاشتن يا کارزار نمودن.
نکات ادبيه: قوله تعالى: «خلصوا» اى: (صاروا الى جانب بحيث من لم يکن منهم لم يکن معهم فکانوا بمثابة الشّى‌ء الخالص). قوله «نجيّا» اى: ناجين منصوب بر حال از فاعل «خلصوا» و «نجىّ» مصدر و مفرد و جمع و مذکر و مؤنث در او يکسان باشد.
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 255.
جلد 6 - صفحه 272