تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَ أَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ (89)
پس متوجه برادران شده:
«1» بحار الانوار ج 12 ص 244، و تفسير عياشى ج 2 ص 192.
«2» در باره ذبيح بودن اسحق (پدر يعقوب) رواياتى وارد شده که محدثين گرانقدر شيعه آنها را قابل توجيه مى‌دانند، ولى ترديدى نيست که داستان ذبح فرزند ابراهيم، آنگونه که در قرآن ذکر شده مربوط به حضرت اسماعيل مى‌باشد. براى اطلاع بيشتر رجوع شود به کتاب شريف بحار الانوار، جلد 12، صفحات 120 تا 140.
جلد 6 - صفحه 284
قالَ هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَ أَخِيهِ: گفت آيا شما دانيد چه کرديد به يوسف از خوارى و دورى او از پدرش و انداختن در چاه و اجتماع بر کشتن او و فروختن به ثمن پست و آنچه بجا آورديد به برادرش از انفراد و افتراق او از برادرش تا بين شما خوار و خفيف شد به طورى که تکلم نمى‌نمود با شما مگر تکلم ذليل با عزيزى.
تنبيه: ذکر نکردن پدرش يعقوب عليه السّلام با عمده دخالت او در غم و صدمه فراق، به علت تعظيم شأن و تجليل قدر او بود و به سبب علم يوسف به اينکه ورود اين حوادثات بر پدر بزرگوارش ابتلاء بوده براى زيادتى علوّ درجه و رفعت مرتبه نزد خداى تعالى او را مذکور نساخت.
ابن الانبارى گويد «1»: اين استفهام به جهت تعظيم مطلب است، يعنى چقدر عظيم است آنچه را که مرتکب شديد و چقدر قبيح است آنچه بجا آورديد از قطع رحم و تضييع حق يوسف و برادرش را.
إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ: وقتى که شما جاهل بوديد به حقوق پدر و قطع رحم و موافقت هواى نفس يا در جهالت غرور بوديد. نزد ابن عباس معنى آنکه: شما کودک بوديد که کودک جاهل است. حسن گفته: شما برنا بوديد که برنا جاهل است لقوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: الشّباب شعبة من الجنون. «2» جوانى شعبه‌اى از ديوانگى است.
نکته: در حال خطاب، نسبت جهل را به آنها نداد به جهت آنکه در آن وقت نادم و تائب بودند نسبت به آنچه کرده بودند. و اين کلام تلقينى بود براى ايشان تا مستمسک به آن شوند در معذرت خواستن، و اين غايت کرم و بزرگوارى است که گذشته از صرف نظر آنچه کرده بودند، تلقين آنان نمود وجه عذر را، و حضرت يوسف مقدم داشت حق الهى را بر حق خود به مخاطبه چنين کلام از راه شفقت و نصح، نه بر سبيل معاتبه و کره، و اين نهايت جوانمردى است.
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 261.
«2» بحار الانوار ج 21 ص 211، و ج 77 ص 133 و 165 و 174.
جلد 6 - صفحه 285
در موقع تکلم يوسف عليه السّلام تبسم نمود دندانهاى ثناياى او که مانند لؤلؤ منظوم بود نمودار شد، برادران چون آن را ديدند بر سبيل استغراب و تعجب: