تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِيلٌ صِنْوانٌ وَ غَيْرُ صِنْوانٍ يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُکُلِ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ «4»
«1» مطابق با ماه خرداد شمسى.
«2» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 276.
جلد 6 - صفحه 331
وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ: و در زمين قطعه‌هائى است متصل به هم در جسميت و منفصل از هم در خاصيت. يک قطعه از آن با آنکه سيراب شده به آبى و تأثير شمس هم نسبت به آنها متساوى هر آينه ميوه‌هاى مختلفه و شکوفه‌هاى متفاوته و گلهاى متشتته هويدا گردد، هر يک را طعمى و رنگى و بوئى و خاصيتى. يا با مجاورت و پيوستگى قطعات زمين و اشتراک در ماهيت، قسمتهاى مختلفه را دارا باشد، بعضى سبخه، برخى رخوه، بعضى صلبه، برخى حجريه، بعضى رمليه، قسمتى حاصلخيز، پاره‌اى خاربيز. يا اختلاف دارد در پستى و بلندى و قرمزى و سياهى. ظهور اين آثار متضاده برهان قاطعى است بر تدبير فاعل مختار.
وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ: و بوستانهائى از انگور و کشتزارى که در فصل بهار بساط زمردين در زمين گسترده و رياحين معطر مفرح بدر آورده، تاکستان را نگر مانند چوب خشک، به وزيدن باد بهارى زنده شده ساق و برگ و ميوه جلوه‌گر آمده، خوشه‌هاى ياقوتى هويدا گرديده.
وَ نَخِيلٌ صِنْوانٌ: و درختان خرما که از يک اصلند. وَ غَيْرُ صِنْوانٍ: و خرماهائى که از تنه و ريشه متعددند، يعنى درختان خرما بعضى از يک ريشه دو يا سه يا بيشتر درخت حاصل شود، و برخى چنين نباشد يا آنکه گاهى با هم متماثل و گاهى مختلفند. و از عجائب قدرت سبحانى آنکه درخت خرما قسمتى از حالات انسان را دارا باشد، از جمله به بريدن سرش مى‌ميرد و فراگرفتن آب آن را غرق شود. و ايضا او را (تأبير) بايد تا موجب توليد ثمر گردد. و مرسوم است از گرد درخت نر به درخت ماده پاشند و بدون آن نتاج حاصل نيايد، اينجاست داستان علم نبات شناسى که عقول در آن مبهوت ماند.
يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ: تمام اين اشجار مختلفه و اثمار متميزه و نباتات متشتته، سيراب شوند به يک آب انهار يا آب آسمان.
وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُکُلِ: و امتياز مى‌دهيم برخى ميوه‌جات را بر برخى ديگر در خوردن از جهت طعم و رنگ و طبع و خاصيت.
هر يکى را شکلى و بوئى و منفعتى، يکى غذاى بدن مى‌شود و ديگرى قوت تن؛
جلد 6 - صفحه 332
يکى از هر جان‌گزا و ديگرى ترياق فرح‌افزا، آن جان ستاند اين روح مى‌بخشد؛ يکى خواب مى‌آورد ديگرى خواب از چشم مى‌برد، يکى مفرح جان ديگرى سبب اندوه بى‌پايان. يکى سرد است يکى گرم، يکى تر است يکى خشک، و حال آنکه همه از يک زمين روئيده و از يک چشمه آب خورده، هر آينه البته اين اثرات متضاده مختلفه برهانى است بر وجود مدبر حکيم و قادر عليم که کليّه موجودات در حيطه سلطنت و قدرت او است.
إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ: بتحقيق در اين مذکورات هر آينه نشانه‌ها و علائم قدرت سبحانى است براى گروهى که تأمل و تدبر و تفکر نمايند در آن تا خالق و صانع عالم را بشناسند.
تبصره: هر شخص عاقلى که تصور نمايد طبايع اجسام را، هر آينه ادراک کند که تمامى آنها مجبورند در تأثير اثرات خود. و اين اجبار، عجز و اضطرار عالم طبيعت را مبرهن سازد که طبيعت مغلوب و مقهور است، زيرا عادت طبيعى را قدرتى نيست که برخلاف طبيعت خود اقتضائى کند و بر ضد اثر خود تأثيرى بخشد؛ چنانچه دانه را چاره نيست که نرويد، و خاک را اختيارى نيست که نپروراند، و هوا را هويتى نيست که نروياند، و آتش را قدرتى نيست که نسوزاند مگر به اراده مؤثرى، و او جز ذات احديت الهى نباشد. و ظهور خلاف مقتضيات طبيعى در اعصار و ازمان متعدده، برهان اين مطلب را به عالميان نشان دهد که طبيعت مقهور و البته هر مقهورى قاهرى لازم دارد، و بنابراين حجت تمام، و باقى نماند مجال تفکر در مقام، و لذا فرمود «إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ» زيرا دافعى براى اين دليل نيست مگر آنکه گويند: حوادثات سفليه و علويه بدون مؤثر حادث گردد. اين هم منافات دارد با کمال عقل، زيرا احتياج حادث به محدث و موجود به موجد، ضرورى و با حاصل نشدن اين علم، هر آينه نقصان در کمال عقل وارد شود؛ فهذه من لطائف اسرار القرانيه.
در تفسير برهان و رازى «1» جابر بن عبد اله انصارى روايت نموده که شنيدم از
«1» تفسير برهان ج 2 ص 278، و تفسير ابو الفتوح ج 6 ص 460.
جلد 6 - صفحه 333
رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود به امير المؤمنين على عليه السّلام: النّاس من شجر شتّى و انا و انت من شجرة واحدة. بعد قرائت نمود «و فى الارض قطع متجاورات و جنّات من اعناب و زرع و نخيل صنوان ...»