تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذا کُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولئِکَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولئِکَ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ «5»
پس از ذکر دلائل قاهره بر معرفت و اثبات مبدء، بيان فرمايد تکذيب ايشان را در تکذيب و انکار معاد:
وَ إِنْ تَعْجَبْ: و اگر تو را اى پيغمبر محترم عجب مى‌آمد از اين کافران که با اين همه ادله و براهين و حجج و آيات و علامات کفر مى‌ورزند و به ستايش و پرستش غير خالق و صانع مشغول و از حق اعراض نمودند. فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ: پس جاى عجب و شگفت باشد گفتارشان که، أَ إِذا کُنَّا تُراباً: چونکه ما پوسيده و خاک شديم. أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ: آيا ما را دو مرتبه خلقى نو باز خواهند آفريد. حاصل آنکه اگر تو را عجب آيد، پس سزاوار به تعجب قول ايشان است که وقتى خاک شديم دو مرتبه زنده شويم. اين غايت عجب است، زيرا متيقن باشد استحاله نطفه به علقه و مضغه و لحم و عظام تا صورت بشرى يافته اعطاء روح در او شود و مدت زمانى در دنيا زندگانى و بعد بميرد، چنانچه اراده و ايجاد الهى تعلق يافت به استحاله اوليه در بدو خلقت، چه استبعادى دارد در تعلق قدرت سبحانى به استحاله ثانيه در عود به قيامت.
چنانچه حضرت سيد سجاد عليه السّلام فرمايد: و العجب کلّ العجب لمن
جلد 6 - صفحه 334
انکر النّشأة الاخرى و هويرى النّشأة الاولى «1» و عجب و تمامى عجب براى کسى است که منکر باشد نشأه ديگر را و حال آنکه مى‌بيند نشأه اولى را.
بعد از آن حکم فرمايد ذات احديت بر اين جماعت به سه چيز: اول حکم به کفر آنها: أُولئِکَ الَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ: منکرين قيامت کسانيند که کافر شدند به پروردگار خود و انکار نمودند قدرت الهى را بر حشر و بعث. دوم:
وَ أُولئِکَ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ: و آن جماعت آنانند که غلهاى آتشين در گردن‌هاى ايشان است روز قيامت يا مقيدند به گمراهى که اميد خلاصى در آنها نيست به سبب اصرار و تمادى در عصيان و طغيان. سوم: خلود در جهنم:
وَ أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ: و آنانند ملازمان آتش جهنم، ايشان در عذاب جحيم دائم و ثابتند هميشه که نجات و خلاصى براى آنها نخواهد بود ابد الاباد.
تبصره: يکى از اصول دين اسلام معاد است، يعنى بازگشت بدن با روح در روز قيامت براى جزاى اعمال، و منکر آن کافر مخلد در عذاب جهنم خواهد بود.
و امتناع اعاده معدوم منافات ندارد با معاد جسمانى، زيرا آنکه محال است نفى محض و عدم صرف باشد، اگر عود شود لازم آيد به وجود عينى ابتدائى برگردد و آن مستلزم تخلل عدم است بين شى‌ء و وجود او، لکن معاد جسمانى از اين قبيل نيست، زيرا بدن بعد از مردن معدوم شود به حسب صورت و باقى باشد به حسب ماده و در وقت اعاده به قدرت الهى تعلق يابد بر ماده بدن صورت اولى و بدن ثانى هم عين بدن اول است منتها تبدل صورى پيدا نموده مثل خشتى که خراب و دو مرتبه به قالب درآيد، همان ماده خشت اول باشد بدون تفاوت و هيچ استبعادى نخواهد داشت، زيرا ذات قادر متعال که به قدرت کامله ايجاد و اختراع او فرمود، هرآينه البته قادر خواهد بود بر اعاده او ثانيا، چنانچه در آيه شريفه فرمايد: «هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ» استدلال فرموده به شاهد يعنى بدو خلقت بر غائب يعنى بعث و حشر بعد از موت و تأکيد
«1» امالى طوسى ج 2 ص 277، و بحار ج 7 ص 42.
جلد 6 - صفحه 335
فرمايد به اينکه عود ابدان در ساحت کبريائى آسانتر است، و عقل حاکم باشد به آنکه اعاده شى‌ء اهون است از ايجاد آن.
نکات ادبيه: قوله «أَ إِذا کُنَّا تُراباً» بر طريق استفهام انکارى مفيد کمال استبعاد و استنکار است. محلش يا رفع باشد بنابر بدليت از قول به معنى مقول، يا در محل نصب بنابر مفعوليت از قول به معنى مصدر، پس عجب بنابر اول کلام ايشان و بنابر ثانى تکلم آنها باشد. و عامل «اذا» مدلول «أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ» و تقديم ظرف و تکرير همزه براى تقويت و تأکيد انکار، و دال است بر سرکشى و نهايت طغيان و عناد ايشان در انکار.
حضرت رسول خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم معاندين و مخالفين را گاهى تهديد مى‌فرمود به عذاب دنيا، و زمانى به عذاب آخرت، وقتى توعيد به عقاب قيامت مى‌فرمود حشر و نشر را منکر مى‌شدند و گفتار ناشايسته مى‌گفتند، چنانچه شرح آن را در آيه سابقه بيان فرمود. چون تهديد به عذاب دنيا مى‌نمود طلب مى‌کردند انزال و اظهار آن را بر سبيل طعن و مى‌گفتند بياور عذابى را که ما را مى‌ترسانى، لذا خداوند متعال بيان حال آنها را مى‌فرمايد: