تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ هُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ وَ أَنْهاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ «3»
بعد از بيان آيات سماويه، تقرير شواهد ارضيه را مى‌فرمايد:
وَ هُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ: و خداى تعالى ذاتى است که به قدرت کامله و حکمت شامله کشانيد و بسط داد زمين را در طول و عرض تا متمکن شوند مخلوقات از ثبات در آن و استقرار بر آن. ابو بکر اصم گويد «مدّ» عبارت است از بسطى که ادراک نشود منتهاى آن، پس دلالت دارد بر وسعت اقطار زمين.
وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ: و قرار داد خداى تعالى در زمين کوههاى ثابته باقيه در مکان خود براى نگاهدارى اضطراب و تزلزل زمين، و اگر خواستى نگهدارى بدون آن، هر آينه توانستى و لکن بدين طريق نزديکتر باشد به فهماندن مردمان قدرت سبحانى را.
تنبيه: نوع دوم از آيات داله بر وجود صانع حکيم، وجود کوهها است در بعض اطراف خاصه زمين و حال آنکه تمام مساوى هستند. و ثانيا حصول معادن سبعه از فلزات و جواهر نفيسه و املاح و معادن نفت و قير و کبريت با اتحاد زمين و کوه در طبيعت و تأثير شمس به تمام آنها به يک نسبت، هر آينه دليل روشنى است بر تقدير و تدبير خالق طبيعت. و ثالثا جريان بعضى چشمه‌ها در پايان بعضى کوهها با دارا بودن آثار خاصه مجرّبه، شاهد بزرگى است بر حکمت و مصلحت الهيه.
وَ أَنْهاراً: و انشقاق فرمود خداى تعالى در زمين نهرها که جارى شوند در آن
جلد 6 - صفحه 329
آبها، و اگر شط و رود و نهر نبودى، بيشتر آبها ضايع گشتى و مردمان از آنها نفع نبردى بلکه رشته نظام مدنيت از هم گسستى.
نوع سوم از شواهد ربوبيه آنکه: وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ: و از هر نوعى از ميوه‌ها بيافريد در زمين دو جفت و دو صنف سياه و سفيد، ترش و شيرين، تر و خشک، کوچک و بزرگ و غير آن از اصناف مختلفه و الوان متشتته.
برهان قاطع: يکى از عجائب قدرت نمائى ذات احديت الهى، خلقت ميوه‌جات است:
اولا دانه پس از تأثر رطوبت زمين، تربيت و بزرگ و دو طرف آن شکافته شود از شق اعلى خارج شود ساقه بالا رونده در هوا، و از شق اسفل ريشه فرو رفته در زمين؛ با اتحاد طبيعت دانه و تأثير طبايع و افلاک و کواکب در آن به يک طريقه، دو اقتضا از او ناشى گردد: يکى را ميل به علوى، و ديگرى را ميل به سفلى؛ و محال است يک طبيعت دو اثر داشته باشد. زهى حکمت بالغه سبحانى که آثار قدرت او هويدا است.
ثانيا درخت حاصله از اين دانه ظهور يابد به اقسام مختلفه از شاخه و ساقه و برگ و ميوه.
ثالثا ميوه هم داراى اجسام مختلفه بلکه در يک ميوه اجتماع اثرات متغايره متضاده از گرمى و خشکى و ترى و سردى در پوست و گوشت و مغز و تخم آن هويدا شود.
رابعا ايجاد قوه جذابه در ريشه که آب را به خود کشد و خلق قوه مغناطيسيه در ميوه که آب را از اعماق زمين به خود کشاند، اينجاست داستان علم معظم نبات‌شناسى که راه خداشناسى را به عالميان نشان دهد و مقهوريت طبيعت را ثابت گرداند.
نوع چهارم از آيات الهيه: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ: مى‌پوشاند شب را به روشنائى روز، يا داخل مى‌کند شب را در روز، يعنى از اول بهار بتدريج شب را
جلد 6 - صفحه 330
کم و روز را زياد تا اول جوزا «1» که غايت نقصان شب و درازى روز و بعد به عکس شود بدين طريق تا فصول اربعه منقضى گردد.
ابن عباس گويد «2» شب را مى‌آورد تا ببرد روشنائى روز را و ستر کند آن را براى سکونت و آرامى حيوانات، و مى‌آورد روشنائى روز را تا محو نمايد تاريکى شب را براى کسب معاش.
إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ: بتحقيق در اين دلايل نيّره و شواهد بيّنه، هر آينه علامات و آياتى است براى گروهى که انديشه کنند و به آئينه صافيه فکر، معارف حقه را مشاهده کنند، زيرا تفکر و تدبر در آيات الهيه منجر شود حکم به اينکه تکوين هريک از اين مخلوقات با آثار خاصه به اسلوب لائقه متقنه، نشايد مگر از مکوّن قادر حکيم عليم.
تتمه: فکر انسانى يگانه درّ شاهوارى است براى کسب معارف که اگر هر آينه شخص آن را بکار برد سر انجام سعادت دريابد، لذا آيات الهيه و بينات سبحانيه جماعتى را فايده بخشد که به دوربين فکر، شواهد و آثار قدرت قادر متعال را مشاهده کنند و از اختصاص هريک از اجرام فلکيه و اجسام ارضيه به وضع و طبع و نظم خاصى، برهان قاطع را بر وجود مدبر عالم دريابند.