اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ فِي الأَرض‌ِ قِطَع‌ٌ مُتَجاوِرات‌ٌ وَ جَنّات‌ٌ مِن أَعناب‌ٍ وَ زَرع‌ٌ وَ نَخِيل‌ٌ صِنوان‌ٌ وَ غَيرُ صِنوان‌ٍ يُسقي بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّل‌ُ بَعضَها عَلي بَعض‌ٍ فِي الأُکُل‌ِ إِن‌َّ فِي ذلِک‌َ لَآيات‌ٍ لِقَوم‌ٍ يَعقِلُون‌َ «4»
و قرار داد در زمين قطعاتي پهلوي يک ديگر و باغاتي از انگورستانها و نخلستانها شبيه بيک ديگر و غير متشابه سيراب ميشوند بآب واحد و تفضيل داديم بعض آنها را بر بعض ديگر در اکل و خوراک بدرستي که در اينکه قرار داد هر آينه آياتيست براي قومي که تعقل کنند و عقل خود را بکار بيندازند.
وَ فِي الأَرض‌ِ قِطَع‌ٌ مُتَجاوِرات‌ٌ عطف بآيه قبل و هو الذي مد الارض و قدرت نمايي حق اينکه قطعات زمين با اينکه وصل بيک ديگر است و مجاور يک ديگر يک قطعه صلب است يک قطعه رخوه، يک قطعه شوره زار است يک قطعه حاصل در او عمل ميآيد، يک قطعه فاسد ميشود يک قطعه براي رياحين است، يک قطعه براي اشجار يک قطعه براي حبوب، يک قطعه برنج عمل ميآورد يک قطعه چغندر قند، يک قطعه براي بطيخ خربوزه يک قطعه هندوانه و هکذا هر قطعه يک حاصلي بعمل ميآورد.
وَ جَنّات‌ٌ مِن أَعناب‌ٍ وَ زَرع‌ٌ وَ نَخِيل‌ٌ باغستانها و کشت زارها و اشجار هر کدام يک نوع عمل دارد مثلا در گرمسيرها خرما عمل ميآيد يک نوع ميوه‌هايي که حتي نسبت بفصول تفاوت ميکند بعضي صيفي است بعضي شتوي، موقع کشت هر يک موقع مخصوصي است و موقع زرعش و برداشت حاصلش معين است شهرستانها قريه‌ها تفاوت بسياري دارد.
صِنوان‌ٌ وَ غَيرُ صِنوان‌ٍ مشابه يک ديگر و غير مشابه مثل دو نخله خرما لکن رنگ و طعم و کوچکي و بزرگي مختلف و مخصوصا توت و انگور اينکه همه
جلد 11 - صفحه 305
اختلاف دليل بر قدرت خالق آنها است با اينکه يک زمين است و يک هوا و يک فصل يُسقي بِماءٍ واحِدٍ يک آب تمام آنها را مشروب ميکند.
وَ نُفَضِّل‌ُ بَعضَها عَلي بَعض‌ٍ فِي الأُکُل‌ِ يکي شيرين است، يکي ميخوش يکي تلخ، يکي خوش بو است يکي بدبو، يکي ثقالت دارد يکي تليين ميکند مخصوصا در مرکبات چقدر تفاوت هست.
إِن‌َّ فِي ذلِک‌َ لَآيات‌ٍ لِقَوم‌ٍ يَعقِلُون‌َ از امير المؤمنين از معناي عقل سؤال کردند فرمود
العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان
پرسيدند پس اينکه در معاويه بود چه بود فرمود نکري و شيطنت در قرآن هم ميفرمايد أَ فَلَم يَسِيرُوا فِي الأَرض‌ِ فَتَکُون‌َ لَهُم قُلُوب‌ٌ يَعقِلُون‌َ بِها أَو آذان‌ٌ يَسمَعُون‌َ بِها فَإِنَّها لا تَعمَي الأَبصارُ وَ لکِن تَعمَي القُلُوب‌ُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ حج آيه 45.
حکماء عوالمي قائلند: عالم عقول و عالم نفوس و عالم اجسام و قائل بعقول عشره هستند و ميگويند عقل اول صادر از حضرت اله خداوند متعال و از عقل الاول از جهت وجودش عقل دوم و از جهت ماهيتش عرش و هکذا بترتيب که از جهت وجودش عقل آخر و از جهت ماهيتش فلکي مثل کرسي و افلاک سبعه و عقل عاشر را کدخداي عوالم سفلي ميدانند و از اينکه قبيل خيالات در ذهن آنها رسوخ کرده لکن صادر اول نور مقدس نبوي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بود و همچنين انوار مقدسه ائمه طاهرين و انبياء و اولياء و ارواح جميع بنده‌گان که فرمود
(الارواح جنود مجندة)
و فرمود
(خلقت الارواح قبل الاجساد بالفي عام)
و عقل موهبت الهي است که بانسان مرحمت فرموده و دائر مدار تکليف است و لذا ديوانه تکليف ندارد لکن اينکه عقل بسا تاريک ميشود در ظلمت جهل يا بکوري قلب از شهوات نفساني و صفات خبيثه يا پرده روي او ميافتد از معاصي و لهويات مثل فاقد عقل ميشود و عقل مدرک کليات است چنانچه نفس مدرک جزئيات است و اينکه جمله
جلد 11 - صفحه 306
بسط بسيط لازم دارد لکن از وضع تفسير خارج است.