اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
17
وَ هُوَ الَّذِي مَدَّ الأَرض‌َ وَ جَعَل‌َ فِيها رَواسِي‌َ وَ أَنهاراً وَ مِن کُل‌ِّ الثَّمَرات‌ِ جَعَل‌َ فِيها زَوجَين‌ِ اثنَين‌ِ يُغشِي اللَّيل‌َ النَّهارَ إِن‌َّ فِي ذلِک‌َ لَآيات‌ٍ لِقَوم‌ٍ يَتَفَکَّرُون‌َ «3»
و او است خداوندي که کشيد زمين را و پهن نمود و بسط داد و قرار داد در زمين کوه‌ها و نهرها و از هر قسم ثمرات از حبوب و فواکه و قرار داد در آنها زوجين نر و ماده دو قسم ميپوشاند از شب روز را محققا در اينکه قدرت نمايي هر آينه آياتيست براي قومي که اهل فکر باشند و فکر ميکنند وَ هُوَ الَّذِي مَدَّ الأَرض‌َ مکرر گفته شده که کره زمين را آب احاطه کرده بود و بتوسط امواج دريا يک قسمت از کره زمين از آب خارج شد که ابتداء زمين مکه بود سپس بتدريج از آب يک ربع کره زمين خارج شد که ربع مسکونش گفتند و اينست معناي مدّ الارض.
و نظر به اينکه امواج دريا زمين را متزلزل نکند وَ جَعَل‌َ فِيها رَواسِي‌َ کوه‌هايي (و تصور نشود که فقط اينکه جبال است که بر سطح ظاهر زمين قرار داده) بلکه آن سه ربع کره زمين که در آب است کوه‌هاي بسياري دارد که بمنزله لنگر کشتي مقرر فرمود.
و انهارا و چون اينکه ربع ظاهرا از آب خارج است و وسيله آب بر ساکنين در زمين فراهم نيست خداوند بتوسط اشعه شمس بخاراتي از دريا بالا
جلد 11 - صفحه 303
ميبرد و در هوي بصورت ابر در ميآورد و بتوسط رياح اينکه ابرها را حرکت ميدهد بالاي اينکه قسمت بارز زمين و از آنها باران و برف و تگرگ ميبارد و از اينکه کوه‌ها آب جاري ميشود و انهاري تشکيل داده ميشود و در اعماق زمين فرو ميرود و چاهها و چشمه‌ها وسيله بقاء اينکه آبها است که در اطراف زمين باختلاف فصول دست رسي بآب داشته باشند.
وَ مِن کُل‌ِّ الثَّمَرات‌ِ از اشجار و رياحين و حبوبات و ادويه و آنچه محل احتياج سکنه است از انسان و حيوانات مقرر فرمود.
زَوجَين‌ِ اثنَين‌ِ بعضي گفتند اثنين بيان زوجين است يعني از هر ثمره زوجين قرار داديم نر و ماده که اينها دو قسم آثار دارند آثار نر اينکه است که گرد آنها را بتوسط رياح بماده ميرساند و آثار ماده اينست که ثمره از او خارج ميشود. و بعضي گفتند مراد از زوجين همان نر و ماده است و مراد از اثنين دو صنف مختلف مثل حلو و حامض، ابيض و اسود، صيفي و شتوي: رطب و يابس احمر و اصفر، عذب و مالح. بعضي عکس اينکه گفتند لکن بنظر معناي اول اقرب ميآيد زيرا اصناف مختلفه بسيار است دو صنف نيست.
يُغشِي اللَّيل‌َ النَّهارَ شب را پرده قرار داده براي روز که روز مستور ميشود بشب روز براي استفاده و شب براي استراحت.
إِن‌َّ فِي ذلِک‌َ لَآيات‌ٍ لِقَوم‌ٍ يَتَفَکَّرُون‌َ در معناي فکر گفتند (الفکر حرکة من المبادي و من مبادي الي المرادي) فکر ترتيب مقدمات است مثل صغري قضايا و کبراي آنها براي اخذ نتيجه مثلا مي‌گويي (العالم متغير و کل متغير حادث فالعالم حادث) و در اينجا از اينکه آثار پي ميبري بوجود مؤثّر که تمام اينها دليل بر وجود حق است
(و في کل شيئي له آية || تدل علي انه واحد)
و اما کساني که درک نميکنند و غافل هستند انکار ميکنند.
304