تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ يَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَشَدِيدُ الْعِقابِ «6»
وَ يَسْتَعْجِلُونَکَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ: و طلب عجله کنند اين مشرکان تو را اى پيغمبر به عذاب پيش از رحمت، يعنى به عقابى که ايعاد شده بر تکذيب پيش از ثوابى که وعده داده شده بر تصديق. اين زمانى بود که گفتند: «فامطر علينا من السّماء» يا استعجال کنند عذاب موعود را پيش از احسان به امهال و
جلد 6 - صفحه 336
انظار، زيرا مهلت دادن کسى که مستحق عقاب است هر آينه احسان خواهد بود به او. استعجال عذاب را نمايند بدون هيچ تأملى در احوال گذشتگان. وَ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلاتُ: و حال آنکه بتحقيق گذشت پيش از ايشان عقوباتى که بر امّتان گذشته واقع شد که مايه عبرت عالميان است از قبيل خسف و مسخ و غرق و صيحه، و اين منکرين هم طريقه و روش آنها را نمايند، پس چگونه تجاسر کنند بر استعجال عذاب و عبرت نگيرند به هلاک شدن مکذبان از عقاب.
حضرت امير المؤمنين در ذيل خطبه قاصعه فرمايد: و احذروا ما نزّل بالامم قبلکم من المثلات بسوء الافعال و ذميم الاعمال فتذکّروا فى الخير و الشّرّ احوالهم و احذروا ان تکونوا امثالهم. «1» امام مبين عليه السّلام فرمايد: و بترسيد از آنچه نازل شد به امتان پيش از شما از عقوبات به سبب بدى فعلها و زشتى اعمال، پس متذکر شويد در کارهاى بد و خوب، احوال آنان را و دورى کنيد از اينکه مثل آنها باشيد، پس چون تفکر کرديد در دو حالت خير و شر ايشان، پس ملازم شويد کارى را که به سبب آن عزت ملازم حالشان شد و بر طرف گرديد دشمن به جهت آن از آنان و متمادى شد بدان رستگارى ايشان و منقاد شد به آن نعمت با آنان و وصل کرد کرامت و بزرگوارى بر آن کار ريسمان ايشان را که عبارت است از اجتناب و پرهيز نمودن از نفاق و افتراق و ملازمت الفت و اتفاق و ترغيب به آن و وصيت به آن، و اجتناب نمائيد از هر کارى که شکست مهره پشت آنان را و سست نمود قوت ايشان را از کينه‌جوئى قلبها به يکديگر و دشمنى سينه‌ها و پشت بهم دادن نفوس و خوار کردن دستهاى يکديگر.
آيه کريمه شامل است عموم مکلفين را در هر عصر و زمانى تا انقراض عالم چنانچه خطبه شريفه هم روى سخن به تمام مردمان است براى عبرت و تنبه.
وَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلى ظُلْمِهِمْ: و بتحقيق پروردگار تو هرآينه
«1» نهج البلاغه فيض ص 801.
جلد 6 - صفحه 337
صاحب آمرزش است مردمان را بر ظلمشان.
تبصره- سيد مرتضى علم الهدى (قدس الله سره) فرمايد: «1» در اين آيه شريفه دلالتى است بر جواز مغفرت بر گناهکاران اهل قبله، زيرا حق تعالى ما را دلالت فرمود بر اينکه مى‌آمرزد مردمان را با آنکه ايشان گناه کرده‌اند زيرا فرمايش «عَلى ظُلْمِهِمْ» اشاره است بر آن حالى که مى‌باشند بر آن حال گناهکار. بنابراين ممکن است خداوند سبحان گناه را بيامرزد بدون توبه، لکن اين امر بر بندگان مخفى باشد، پس اتکال و اعتماد را نشايد؛ بعلاوه مقارن فرموده به وعيد تا مقام خوف و رجا حاصل آيد.
وَ إِنَّ رَبَّکَ لَشَدِيدُ الْعِقابِ: و بدرستى که هرآينه پروردگار تو سخت عقوبت کننده است کسى را که مستحق عقاب باشد.
در مجمع سعيد بن المسيب روايت نموده چون اين آيه نازل شد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: لو لا عفو اللّه و تجاوزه ما هنأ احدا العيش و لو لا وعيد اللّه و عقابه لاتّکل کلّ واحد. «2» يعنى اگر عفو و تجاوز الهى نبودى هيچکس را زندگانى خوش نبودى، و اگر وعيد و عقاب سبحانى نبودى هر يک اتکال بعفو او نمودى.
تنبيه: بر ارباب قلوب مخفى نيست به اينکه دنيا مزرعه آخرت، و قلب هم مانند زمين، و ايمان به منزله تخم، و اعمال صالحه به مثابه پاسبانى و آبيارى، و روز قيامت وقت خرمن اعمال است، و هيچکس بهره‌اى نبرد مگر آنچه را که کشته باشد از آداب شايسته و اخلاق پسنديده و کارهاى ستوده. و اميد بنده به مغفرت پروردگار، مانند اميد زارع است؛ پس هر که زمين پاک از خاشاک را تخم صحيح بپاشد و در پاسبانى و آبيارى آن سستى نورزد و خس و خار را از اطراف آن بزدايد، سپس حفظ آن را از آفات به فضل الهى اميدوار باشد که از حوادثات محفوظ باشد تا ثمر بدست آيد. چنين شخصى صاحب رجا و اميدوارى
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 278.
«2» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 278.
جلد 6 - صفحه 338
است، و اگر چنانچه تخم را در زمين سنگلاخ بلندى بپاشد که آب به آن احاطه نکند و از تسويه آن غفلت ورزيده منتظر خرمن باشد، اين انتظار حمق و غرور خواهد بود. و اگر تخم صحيح را در زمين طيب بى‌آبى پخش و منتظر آب باران بوده تا آن را سيراب گرداند، آن را تمنى و آرزو نامند.
از اين مقدمه حال مزرعه قلب بدست آمد که اولا بايد قلب، پاک از خاشاک اخلاق رذيله و مسالک فاسده نموده. ثانيا تخم طيب ايمان و عقايد صحيحه در آن پاشيده. ثالثا به آب طاعات حسنه و اعمال صالحه آن را سيراب گرداند تا ثمرات عاليه و سعادات ابديه حاصل آيد و الا با اتيان کارهاى ناشايسته اميدوارى به رحمت سبحانيه آرزو و طمع خامى است؛ چنانچه در کافى شريف راوى خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض کند:
قوم يعملون بالمعاصى و يقولون نرجو فلا يزالون کذلک حتّى يأتيهم الموت، فقال: هؤلاء قوم يترجّحون فى الامانىّ؛ کذبوا ليسوا براجين، انّ من رجا شيئا طلبه و من خاف من شى‌ء هرب منه. «1» جماعتى معصيت خدا نمايند و گويند ما اميدواريم و به همين حال باشند تا بميرند. حضرت فرمود: اين جماعت بسته در آرزو و متمايلند از طرفى به طرفى، کأنّه حضرت تشبيه فرموده آرزوى آنان را به ارجوحه (بادبادک) که متحرک شود به کمتر نسيمى، همچنين اين جماعت هم متمايلند به آرزوها از خوف به رجا، دروغگويند، نيستند از اميدواران، بدرستى که هر که اميد به چيزى دارد طلب کند آن را و هر که بترسد از چيزى، فرار نمايد از آن.