تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ «11»
جلد 6 - صفحه 345
لَهُ مُعَقِّباتٌ: براى آنکه پنهان نمايد گفتار را يا آشکار کند براى غير و آنکه مخفى باشد به تاريکى يا پيدا شود به روشنائى، هر يک را ملائکه است که پى در پى بيابند در شب و روز. يا براى حق تعالى ملائکه هستند متعاقب باشند: ملائکه شب ملائکه روز را و ملائکه روز ملائکه شب را. مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ: از پيش روى انسان و از عقب سر او. يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ:
حفظ مى‌کنند و نگاه مى‌دارند انسان را به امر الهى از بلاهاى ناگهانى.
در تفسير برهان ابى الجارود از حضرت باقر عليه السّلام در اين آيه شريفه فرمايد: به امر الهى نگاه دارند انسان را از اينکه به چاهى افتد، يا ديوارى به سرش آيد، يا چيزى به او برسد تا وقتى که قدر آيد، واگذارند او را. و آنها دو ملکند در شب، و دو ملکند در روز، متعاقب باشند او را. «1» و عياشى نيز قريب به اين مضمون روايت نموده. «2» در مجمع از حضرت على عليه السّلام: آنها ملائکه هستند که حفظ کنند آدمى را از مهالک تا منتهى به مقدرات شود او را واگذارند. «3» نزد بعضى مراد کرام الکاتبين ملائکه حفظه اعمال آدمى باشند.
تفسير ابو الفتوح (قدس الله سره) «4»: يکى از بزرگان صحابه از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پرسيد که: چند ملک بر ما موکلند؟ فرمود: دو ملک يکى به راست و ديگرى به چپ؛ ملک دست راست بر چپ امير است؛ چون بنده
«1» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 283، حديث 2.
«2» تفسير عياشى، جلد 2، صفحه 205، حديث 16.
«3» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 281.
«4» تفسير ابو الفتوح ج 6 ص 467.
جلد 6 - صفحه 346
نيکى کند، هريک را ده ثواب نويسد، چون بدى نمايد، ملک دست چپ گويد: بنويسم، ملک دست راست گويد: توقف کن که پشيمان شود و استغفار نمايد به توبه تا سه مرتبه؛ اگر بنده توبه يا استغفار کند، هيچ بر او ننويسد، و اگر توبه ننمايد گويد: بنويس يکى به يکى، و خداى تعالى ما را از او برهاند که بد قرينى است، خدا را منظور نداشته، و از ما شرم نکند، و ذلک قوله: «ما يلفظ من قول الّا لديه رقيب عتيد»؛ و دو ملک ديگر در جلو و عقب که ما را نگاهدارند و ذلک قوله: «له معقّبات من بين يديه و من خلفه يحفظونه من امر اللّه»؛ و ملک ديگر موکل بر موى پيشانى، يعنى مسلط بر تو، اگر تواضع کنى تو را بلند، و چون تکبر نمائى تو را فرو شکند؛ و دو ملک موکل بر لب، هيچ نگاه ندارند مگر صلوات بر محمد و آل محمد عليهم السلام؛ و ملک ديگر موکل دهان که موذى داخل نشود؛ و دو ملک موکل بر چشم؛ اين ده ملک مأمور شب؛ و روز ده ملک ديگر آيند و آنها بروند مجموع بيست شوند، و ابليس به روز متعرض وسوسه آدمى، و فرزندانش در شب.
تذکره: آيه شريفه يادآورى است الطاف منعم حقيقى را نسبت به بندگان که تا چه اندازه رأفت و عطوفت را منظور داشته که عقول مجرده و ملائکه مقدسه را مأمور حفظ انسانى فرموده از مخاطرات و مهالک و شرّ جن و انس و هوامّ تا به آسايش زندگانى کنند، و اگر حفظ سبحانى نبودى، بشر را مزاحمات بسيار بودى، در اين صورت انصاف نباشد بنده را نافرمانى و سرکشى نسبت به فرامين چنين مولاى رءوف مهربانى.
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ: بتحقيق که خداوند متعال تغيير و تبديل ندهد آنچه را عطا فرموده به قومى از نعمت و سلامتى و امنيت و فراوانى و توسعه و ارزانى.
حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ: تا اينکه تغيير دهند آنچه در نفوس ايشان است از طاعت به معصيت و از شکران به کفران. حاصل آنکه تا بندگان ثبات در
جلد 6 - صفحه 347
فرمانبردارى و شکر گزارى دارند، حق تعالى با ايشان به رحمت و فضل باشد؛ و چون نيت و عمل بگردانند، خداوند متعال حال بگرداند.
تفسير ابو الفتوح (قدس الله سره) «1» در خبر است چون آيه تحريم خمر نازل و مؤکد شد، پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم زجر مى‌فرمود آنان را که خمر مى‌خوردند و هر جا مى‌يافتند مى‌ريختند. روزى حضرت به کوچه‌اى مى‌رفتند.
برناى انصارى از آن طرف مى‌آمد و قرابه شراب به سر داشت. چون پيغمبر را ديد، بترسيده متغير شد، مفرى طلب تا بگريزد يا راه بگرداند، ممکن نشد. در دل با خداى تعالى عهد به راستى نمود گفت: خدايا، اگر اين دفعه پرده فرمائى دگر از اين گناه بگذرم.
آنگه ترسان و لرزان مى‌آمد، بر رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسيده سلام نمود. فرمود: چيست به سردارى؟ نتوانست بگويد شراب است؛ گفت:
قدرى سرکه باشد. حضرت فرمود: مرا بده. قرابه از سر گرفته با دلى ترسان و دستى لرزان مقدارى بر دست پيغمبر ريخت، سرکه صاف پاکيزه بود. حضرت آن را به اصحاب چشانيد، مرد متعجب فروماند گفت: يا رسول اللّه به آن خدائى که تو را به حق به خلق فرستاده، من خمر در اين قرابه کردم. فرمود: راست گفتى، لکن مرا ديدى چه عزم نمودى؟ گفت: توبه نصوح. فرمود: خداى تعالى به صدق نيت تو شراب را سرکه گردانيد، پس آيه شريفه تلاوت فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» تنبيه: آيه شريفه بيان فرمايد که منشأ تغيير نعمت و عطاى سبحانى، ناسپاسى و ناهنجارى بندگان است که وقتى تجاسر و بى‌حيائى بى‌اندازه شد، موجب شود زوال نعمت و نزول نقمت را. و روايات معتبره نيز وارد است:
1- تفسير برهان- ابن بابويه (قدس الله سره) روايت نموده از ابا خالد کابلى که شنيدم حضرت سيد سجاد عليه السّلام.
يقول الذّنوب الّتى تغيّر النّعم البغى على الناس و الزّوال عن العادة فى الخير
«1» تفسير ابو الفتوح ج 6 ص 471.
جلد 6 - صفحه 348
و اصطناع المعروف و کفران النّعم و ترک الشّکر. قال اللّه عزّ و جلّ: انّ اللّه لا يغيّر ما بقوم حتّى يغيّروا ما بانفسهم. «1» فرمود: گناهانى که موجب تغيير نعمت شود: سرکشى و ظلم بر مردمان، و زوال از عادت خير و کارهاى معروف، و کفران نعم و ترک شکر؛ و بعد اين آيه را تلاوت نمود، «إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ».
2- حضرت صادق عليه السّلام فرمود: «2» پدر بزرگوارم مى‌فرمود: انّ اللّه قضى قضاء حتما لا ينعم على عبد بنعمة فسلبها ايّاه قبل ان يحدث العبد ما يستوجب بذلک الذّنب سلب تلک النّعمة، و ذلک قول اللّه ان اللّه لا يغيّر ....
بتحقيق خداى تعالى حکم حتمى فرموده، عطا ننمايد بر بنده‌اى نعمتى، پس سلب کند آن را از او پيش از آنکه بنده کارى کند که مستوجب شود بدان معصيت اخذ اين نعمت را، اين است فرمايش الهى «إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ».
3- در کافى از حضرت رضا عليه السّلام فرمود: «3» هر زمانى که بندگان گناهانى تازه نمايند که آنها را بجا نمى‌آوردند، خداوند سبحان احداث فرمايد مر آنها را بلاهائى که نشناسند.
4- حضرت باقر عليه السّلام فرمود: «4» يافتيم در مکتوبات رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: زمانى که ظاهر شود زنا بعد از موت من، زياد گردد موت فجئه.
و زمانى که کم فروشى در کيل و وزن شود، سخط الهى ايشان را فراگيرد به قحطى و کمى. و زمانى که زکات ندهند، منع کند زمين برکت خود را از زرع و ميوه‌جات و معادن تماما. و زمانى که در احکام ظلم کنند، معاونت بر ظلم و دشمنى نمايند. و زمانى که نقض عهد خداى تعالى و رسول نمايند، دشمن را خدا بر ايشان مسلط گرداند. و زمانى که قطع رحم کنند، مال را در دست اشرار قرار دهد. و زمانى که امر به معروف و نهى از منکر و متابعت اخيار اهل بيت مرا
«1» تفسير برهان ج 2 ص 283 و 284.
«2» اصول کافى، جلد 2، صفحه 275، حديث 29.
«3» اصول کافى ج 2 ص 273، حديث 22.
«4» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 374.
جلد 6 - صفحه 349
ننمايند، خداوند بدترين آنها را بر ايشان مسلط گرداند پس نيکان ايشان دعا کنند مستجاب نفرمايد دعاى ايشان را.
وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً: و زمانى که اراده فرمايد خداى تعالى به قومى بدى را از عذاب و هلاک و قحط و غلا و مرض و بلا، فَلا مَرَدَّ لَهُ: پس نيست گرداننده و دفع کننده‌اى براى آن عذاب و بلا. وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ: و نيست براى آن قوم غير از خداى تعالى حمايت کننده و مدبرى که دفع نمايد عذاب را از ايشان.
تبصره: اين مطلب مسلم است هر شيئى در عالم وجود، اثر وضعى دارد از ضرر يا نفع، که ملازم با آن و به فعلش اثر مترتب گردد، چنانچه خير و طاعت، آثار خوشى و بهجت را آورد؛ همچنين شر و معصيت، تبعات بدى و نکبت را وارد گرداند. بدين مقدمه واضح شد که سبب تغيير نعم الهى و نزول سخط سبحانى را بندگان به سوء اختيار فراهم کنند از ناسپاسى و نافرمانى و به اتيان سبب مسبب که اثر وضعى است طارى شود، مانند کسى که به سوء اختيار شرب سم نمايد، اثر هلاکت که ملازم با اوست موجود گردد.