تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ ذلِکَ أَدْنى أَلاَّ تَعُولُوا «3»
ترجمه
و اگر بترسيد که عدالت ننمائيد در باره يتيمان پس بزنى بگيريد آنچه خوش آيد شما را از زنان دو دو و سه سه و چهار چهار پس اگر بترسيد که عدالت ننمائيد بگيريد يکى يا آنچه را برسم ملکيت در دست شما باشد اين نزديکتر است بآنکه ميل بباطل ننمائيد..
تفسير
بعضى گفته‌اند معمول بوده دختران يتيم ثروت‌مند را ميگرفتند بطمع مال برسم زنيّت و متمکن از اداء حقوق آنها نميشدند اين آيه نازل شده که دلالت بر آن دارد که اگر ميترسيد که بعدالت با آنها رفتار نتوانيد بنمائيد زنان ديگر بگيريد از غير يتيمان تا چهار عدد و محتمل است مراد آن باشد که اگر کفالت و پرستارى و حق عدالت در باره اطفال يتيم براى شما مردان مشکل است و ميترسيد نتوانيد اين وظيفه را کاملا مجرى داريد چون اين قبيل امور در خور زنان است و آنها بهتر ميتوانند که بوظيفه نگهدارى و پرستارى اطفال قيام نمايند پس زن اختيار نمائيد و اين امر را در عهده
جلد 2 صفحه 11
آنها بگذاريد و در بعضى از روايات است که ما بين اين شرط و جزاء زياده از ثلث قرآن اسقاط شده است بواسطه خيانت منافقين اين امت و اللّه اعلم و از مؤيدات احتمال دوم آنستکه محطّ افاده کلام تحليل ازدواج است زائد بر يکى و اين مناسب است با آنکه غالبا اتفاق مى‌افتد که بعضى از زنان براى نداشتن کفايت با بردبارى نميتوانند از اطفال يتيم نگهدارى و پذيرائى نمايند و معمولا هم کفالت ايتام را مردان بزنان احاله مينمايند لهذا امر شده است بتعدد ازواج تا مرد بتواند زن متحمل با کفايت خداشناسى بگيرد که در مراعات اطفال يتيم کوتاهى نشود و اختيار در اين امر با مرد است در نکاح دائم تا چهار عدد و در متعه هر قدر بخواهد جائز است و در کافى از حضرت صادق (ع) نقل شده که اگر مرد چهار زن داشته باشد و يکى را طلاق بدهد حق ندارد زن بگيرد تا عده آن زن تمام شود و پنج زن نميتواند بگيرد در يک زمان و عياشى از آنحضرت نقل نموده که چهار زن آزاد در يک زمان بيشتر حلال نيست حقير عرض مى‌کنم قيد آزاد شايد براى آن باشد که دو کنيز در يک زمان بيشتر جائز نيست و شايد براى آن باشد که بعنوان ملکيت جائز است نزديکى کردن با کنيزان اگر چه زياده از چهار باشند و الا زياده از چهار زن عقدى بهيچ وجه جائز نيست در يک زمان داشتن و اگر ميترسند از آنکه عدالت ننمايند بين زنها باين معنى که نتوانند حقوق واجبه آنها را که نفقه و کسوه و مضاجعت و مقاربت باشد ادا نمايند بايد بيک زن اکتفا نمايند يا آنکه اکتفا نمايند بکنيزان ملکى خودشان و با آنها نزديکى کنند و اصلا زن نگيرند و در کافى از حضرت صادق (ع) در روايات متعدده نقل نموده که متعه حکم زن را ندارد که جوازش محدود بعدد چهار باشد هر قدر خواسته باشند بگيرند جائز است چون آنها بمنزله کنيزند و حکم عين مستاجره را دارند و طلاق ندارند وارث نميبرند و مرد از آنها ارث نميبرد و غلام نميتواند دو زن آزاد زياده بگيرد يا چهار کنيز و جائز است کنيز تحليل شده اختيار کند باذن آقايش هر قدر بخواهد و از آنحضرت روايت شده است که غيرت مطلوب نيست مگر براى مردان و اما اين صفت براى زنان حسد است و خداوند اجل از آن است که مبتلا کند آنها را بغيرت و حلال کند از براى مردان که با داشتن يک زن سه زن ديگر اختيار نمايند حقير عرض ميکنم اين روايت اشاره است بتحقيقيکه در اصول اخلاق حسنه و سيئه بنظر حقير رسيده است که هيچ خلق بدى از طرف خداوند افاضه نشده است و وجود ندارد تمام اخلاق
جلد 2 صفحه 12
سيّئه همان اخلاق حسنه است که در غير محلش صرف ميشود مثلا حسّ ترقى و تعالى خوب است اگر تعلق گيرد بطلب علم و کمال و نيل بمقامات اخروى و انجام وظيفه عبوديت براى قرب در پيشگاه احديت و امثال اين امور و بد است اگر تعلق گيرد بطلب رياسات باطله که از آن تعبير به حبّ جاه ميشود يا تعلق گيرد بطلب انحطاط رتبه و مقام کسى براى اينکه بر او تفوق داشته باشد که نامش حسد است و بد نيست اگر خواسته باشد خودش بمقام او برسد که نامش غبطه است و همچنين حسّ خودخواهى خوب است اگر تعلق گيرد بحفظ جان و مال و ناموس خود بقدر لزوم و تجويز عقل و شرع و بد است اگر تعلق گيرد بطلب مال و اعتبارات ديگر مردم براى تحصيل آنها و آسايش خويش و در صورت اول حزم و احتياطش ناميده‌اند و در صورت دوم طمع و آز ولى مبدء يک غريزه نفسانى است و همچنين است تمام قواء ظاهرى و باطنى که خداوند در وجود انسان خلق فرموده براى صرف در محل حق خوب است نهايت آنکه شيطان وادار ميکند بنى آدم را که در محل باطل صرف نمايند و اگر اصل آن غريزه و قوه نباشد در نظام احسن عالم خلل وارد ميشود و تکميل اين بيان و کشف حجاب از چهره اين شاهد ناياب آسوده شبى خواهد و خوش مهتابى اين مقام بيش از اين گنجايش ذکرش را ندارد و از آنحضرت نقل شده است در جواب اين اشکال که در اين آيه خداوند ميفرمايد اگر ميترسيد عدالت نکنيد يک زن اختيار نمائيد و در آيه ديگر مى‌فرمايد هر قدر خواسته باشيد عدالت نمائيد ما بين زنان قدرت و استطاعت پيدا نمى‌کنيد اگر چنين است چرا ترخيص فرموده است تعدد ازدواج را فرمودند عدالت در اين آيه در نفقه است و در آن آيه در محبت است و عياشى از آنحضرت نقل نموده که در هر چيز اسراف تحقق پيدا مى‌کند مگر در زن که خداوند امر فرموده نکاح کنيد هر عددى را که ميخواهيد از زنان دو دو و سه سه و چهار چهار حقير عرض ميکنم يکى از آياتيکه اعجاز آن از حيث فصاحت انصاف آنستکه واضح است اين آية است که در مقام افاده اين معنى که در يک زمان چهار زن داشتن جائز است براى هر کس و زياده جائز نيست و مخيرند که دو زن داشته باشند يا سه زن يا چهار زن بهترين عبارات است زيرا که اگر ميفرمود نکاح کنيد دو زن و سه زن و چهار زن موهم اينمعنى بود که نه زن جائز است و اگر بجاى واو او ذکر ميفرمود مفهم اين معنى که يکى از اين اعداد را بايد
جلد 2 صفحه 13
اختيار نمايد يعنى يا بايد دو زن بگيرد يا سه زن يا چهار زن و هر کدام از اين اعداد را اختيار نمود حق ندارد عدد ديگر را تزويج نمايد ولى باين بيان که فرموده است جاى اين شبهات باقى نميماند اين اکتفاء بيک زن يا کنيز نزديکتر است بعدول ننمودن از ميزان عدالت و محفوظ ماندن از ظلم و جور يا نزديکتر است بآنکه از اداء نفقه و کسوه عاجز نشويد و بتوانيد از عهده مخارج آنها برآئيد و اين احتمال اخير را قمى بيان فرموده است و مناسب با اين معنى است قرائت ان لا تعيلوا که نادر است يعنى اين نزديکتر است بآنکه عيال دار نشويد و اللّه اعلم.