اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِن خِفتُم أَلاّ تُقسِطُوا فِي اليَتامي فَانکِحُوا ما طاب‌َ لَکُم مِن‌َ النِّساءِ مَثني وَ ثُلاث‌َ وَ رُباع‌َ فَإِن خِفتُم أَلاّ تَعدِلُوا فَواحِدَةً أَو ما مَلَکَت أَيمانُکُم ذلِک‌َ أَدني أَلاّ تَعُولُوا «3»
و اگر ميترسيد اينکه بعدالت در مورد يتامي رفتار نکنيد پس نکاح کنيد
جلد 5 - صفحه 9
زنهايي را که براي شما پاک و حلال هستند دو و سه و چهار پس اگر ميترسيد که بعدالت بين زنها رفتار نکنيد پس اکتفاء کنيد بيک زن يا بکنيزان خود و اينکه نزديک‌تر است به اينکه جور و تعدي نکنيد.
اينکه آيه شريفه از آيات مشکله قرآن است و ما ناچاريم در چند مقام صحبت کنيم.
مقام اول
- در مقدمه تفسير گفتيم و مسلم کل است که ترتيب نزول قرآن باين ترتيب فعلي نبوده و چه بسيار از سور قرآنيه که در اول بعثت نازل شده و در اواخر قرآن ضبط شده و بالعکس، و چه بسيار از آيات شريفه در سوره داخل در سوره ديگر شده و چه بسيار از اجزاء آيه جزء آيه ديگر بوده مثل اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ لَکُم دِينَکُم و آيه إِنَّما يُرِيدُ اللّه‌ُ لِيُذهِب‌َ عَنکُم‌ُ الرِّجس‌َ أَهل‌َ البَيت‌ِ و غير اينها، و چه بسيار آيات قبلي مؤخر و آيات بعد مقدم بوده مثل آيه يا أَيُّهَا الرَّسُول‌ُ بَلِّغ ما أُنزِل‌َ إِلَيک‌َ مِن رَبِّک‌َ که مقدم بوده بر اليَوم‌َ أَکمَلت‌ُ لَکُم دِينَکُم و لذا مراعات نظم نبايد کرد.
بنا بر اينکه مي‌گوييم جمله وَ إِن خِفتُم أَلّا تُقسِطُوا فِي اليَتامي جزء آيه ديگر بوده و جمله فَانکِحُوا ما طاب‌َ لَکُم مِن‌َ النِّساءِ جزو آيه ديگر مربوط بيکديگر نيستند و احتياج بتأويلات بارده مفسرين نداريم و آنچه بنظر ميرسد و مستفاد از تفسير علي بن ابراهيم که گفتند اخذ از بطون اخبار است و معتقد بعض مفسرين هم هست اينست که اينکه آيه شريفه جزء آيه 127 از همين سوره بوده باين نحو وَ يَستَفتُونَک‌َ فِي النِّساءِ قُل‌ِ اللّه‌ُ يُفتِيکُم فِيهِن‌َّ وَ ما يُتلي عَلَيکُم فِي الکِتاب‌ِ فِي يَتامَي النِّساءِ اللّاتِي لا تُؤتُونَهُن‌َّ ما کُتِب‌َ لَهُن‌َّ وَ تَرغَبُون‌َ أَن تَنکِحُوهُن‌َّ فَانکِحُوا ما طاب‌َ لَکُم مِن‌َ النِّساءِ مَثني وَ ثُلاث‌َ وَ رُباع‌َ فَإِن خِفتُم أَلّا تَعدِلُوا فَواحِدَةً أَو ما مَلَکَت أَيمانُکُم ذلِک‌َ أَدني أَلّا تَعُولُوا وَ المُستَضعَفِين‌َ مِن‌َ
جلد 5 - صفحه 10
الوِلدان‌ِ وَ أَن تَقُومُوا لِليَتامي بِالقِسطِ وَ ما تَفعَلُوا مِن خَيرٍ فَإِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ بِه‌ِ عَلِيماً و شرح آن بيايد.
و اما جمله اولي وَ إِن خِفتُم أَلّا تُقسِطُوا فِي اليَتامي جزء آيه ششم همين سوره است باين نحو وَ ابتَلُوا اليَتامي حَتّي إِذا بَلَغُوا النِّکاح‌َ وَ إِن خِفتُم أَلّا تُقسِطُوا فِي اليَتامي فَإِن آنَستُم مِنهُم رُشداً فَادفَعُوا إِلَيهِم أَموالَهُم وَ لا تَأکُلُوها إِسرافاً وَ بِداراً أَن يَکبَرُوا وَ مَن کان‌َ غَنِيًّا فَليَستَعفِف وَ مَن کان‌َ فَقِيراً فَليَأکُل بِالمَعرُوف‌ِ فَإِذا دَفَعتُم إِلَيهِم أَموالَهُم فَأَشهِدُوا عَلَيهِم وَ کَفي بِاللّه‌ِ حَسِيباً و شرحش بيايد و اللّه العالم.
(مقام دوم)
قبل از اسلام تصور ميکردند که دختر يتيمه که او را تربيت ميکردند حکم دختر خود را دارد پس از بلوغ او را نميتوان ازدواج کرد چنانچه پسري را که تربيت ميکردند حکم پسر خود را دارد نميتوان عيال او را که طلاق داده اختيار کرد مثل قضيه زيد و حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم خداوند ميفرمايد اينها اولاد شما نيستند اولاد پدر و مادر خودشان هستند چنانچه در آيه شريفه ما جَعَل‌َ أَدعِياءَکُم أَبناءَکُم ذلِکُم قَولُکُم بِأَفواهِکُم وَ اللّه‌ُ يَقُول‌ُ الحَق‌َّ وَ هُوَ يَهدِي السَّبِيل‌َ ادعُوهُم لِآبائِهِم الآية احزاب آيه 4 و 5، و نيز ميفرمايد فَلَمّا قَضي زَيدٌ مِنها وَطَراً زَوَّجناکَها لِکَي لا يَکُون‌َ عَلَي المُؤمِنِين‌َ حَرَج‌ٌ فِي أَزواج‌ِ أَدعِيائِهِم إِذا قَضَوا مِنهُن‌َّ وَطَراً الايه احزاب آيه 47.
لذا در مورد يتامي مربيات و زنها آمدند و از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم سؤال کردند خداوند ميفرمايد وَ يَستَفتُونَک‌َ فِي النِّساءِ الي آخر الآية المذکورة خلاصة آنکه مانعي ندارد که از زنها و يتامي ازدواج کنيد دو و سه و چهار و اگر ميترسيد که بعدالت بين آنها رفتار نکنيد اکتفاء بيکي يا بکنيزهاي خودتان کنيد.
و اما جمله اولي وَ إِن خِفتُم أَلّا تُقسِطُوا فِي اليَتامي گفتيم مربوط بآيه شريفه
جلد 5 - صفحه 11
وَ ابتَلُوا اليَتامي حَتّي إِذا بَلَغُوا النِّکاح‌َ است و خلاصه مفادش اينکه بايد حفظ مال يتامي بشود، و اگر ميترسيد که در اموال آنها بعدالت رفتار نشود اگر بحد رشد رسيدند بآنها رد کنيد و قبل از رسيدن بحد رشد از اموال آنها براي مصارف خودتان اگر ثروتمنديد تعفف کنيد و مصرف نکنيد و اگر تهي دستيد بمقدار معروف و متعارف مصرف نمائيد و اسراف نکنيد تا زمان کبر آنها که اختيار اموالشان با خود آنها است رد کنيد، اينکه خلاصه مضمون اينکه دو جمله از اينکه آيه و اللّه العالم بمراده و بحقائق الامور.
(مقام سوم)
بعضي اشکال کردند که از اينکه آيه شريفه که ترخيص در ازدواج چهار زن ميفرمايد در صورتي که خوف از خلاف عدالت بين آنها نداشته باشد استفاده ميشود که ممکن است تعديل بين زوجات و اينکه مناقض با آيه شريفه است که ميفرمايد در همين سوره آيه 129 وَ لَن تَستَطِيعُوا أَن تَعدِلُوا بَين‌َ النِّساءِ وَ لَو حَرَصتُم که نفي امکان ميکند.
جواب- همين سؤال را از حضرت صادق عليه السّلام کردند حضرت خلاصه فرمايشاتش اينست که عدالت در اينکه آيه در نفقه و قسمت است و اينکه ممکن است و عدالت در آيه وَ لَن تَستَطِيعُوا در محبت و علاقه است و آن ميسور نيست، و عدالت در انفاق و قسمت واجب است و در ترکش عقوبت و عذاب و منع حق است، و اما عدالت در محبت قلبي واجب نيست بلکه امر قهري است لکن اظهار نکند و تمام را بيک چشم نگاه کند، و لذا در قسمت اول اگر خوف ترک عدالت دارد اقتصار بر يک زن نمايد يا نزد اماء برود که واجب النفقه از غير جهت امائيت نيستند يا بعقد انقطاع قناعت کند که وجوب نفقه نياورد.
ذلِک‌َ أَدني أَلّا تَعُولُوا عول بمعني جور و تعدي است و البته اکتفاء بواحده
جلد 5 - صفحه 12
يا وطي اماء يا انقطاء نزديک‌تر است به اينکه جور و تعدي نشود، و از اينکه جمله استفاده ميشود که اکتفاء بواحده هم ممکن است مسامحه در انفاق و جور و تعدي در حق زوجه يا در حق امه بشود ولي البته کمتر است از زوجات متعدده، هذا خلاصة ما عندنا.