تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى کُلِّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ کَفَرُوا مَکْرُهُمْ وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (33)
بعد از آن احتجاج فرمايد با کفار و معاندين:
أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى کُلِّ نَفْسٍ: آيا ذاتى که او قائم بر تدبير هر نفسى و حافظ جزاى اعمال هر کسى است. بِما کَسَبَتْ: به سبب آنچه کسب نموده از نيکى و بدى، مساوى است با کسى که چنين نباشد؟ يا ذاتى که قائم است بر هر نفسى به رزق و حفظ و دفع از او، مساوى است با چيزى که فاقد اين صفات و قادر بر نفع و ضرر نباشد از اصنام و اوثانى که پرستش کنيد؟
نکته: حذف خبر به جهت قرينه مقام است؛ پس بر سبيل استيناف فرمايد:
وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ: و قرار دادند کافران براى ذات اقدس الهى شريکان در ستايش که بتان باشند. قُلْ سَمُّوهُمْ: بگو اى پيغمبر نام نهيد و وصف کنيد اين شرکاء را به اسماء و اوصاف لايق ايشان و بنگريد که استحقاق شرکت در پرستش و ستايش دارند يا نه.
حاصل آنکه اگر بتان مقام الوهيت را دارا بودند، هر آينه تصور شود از آنها خلق رزق تا نيکو باشد اتصاف به خالقيت و رازقيت، چنانچه شايسته است وصف ذات احديت الهى به خالق و رازق و محيى و مميت. يا نام بريد چه چيز است که ايشان آفريده‌اند تا بدان مستحق عبوديت شده‌اند کقوله تعالى «أَرُونِي ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ»*.
أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ: بلکه آيا خبر مى‌دهيد خداى تعالى
جلد 6 - صفحه 392
را به چيزى که او نداند در زمين از آنکه او را شريکى يا شبهى است و خدا خود را شريک نمى‌داند، يعنى علم به شريک خود ندارد: يا علم ندارد به صفات بتان که به آن مستحق پرستشند. نفى علم به سبب نفى معلوم است، يعنى هرگاه ذاتى که عالم به جميع مکونات آسمان و زمين باشد، علم بوجود شريک خود نداشته باشد، پس چگونه او را شريکى خواهد بود:
أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ: يا نام نهيد بتان را شرکاء به ظاهر سخن، يعنى مجازا به مجرد تسميه صرف بى‌حقيقت و بدون اعتبار مانند تسميه زنگى به کافور. يا خبر خواهيد داد بدون دليل و حجتى. يا خبر دهيد به صرف حرف و قول و ادعاى فقط عارى از آنچه حق تعالى بر پيغمبر انزال نموده. ابو القاسم حسينى گفته:
معنى آيه آنکه خبر مى‌دهيد خداى تعالى را به باطنى و پوشيدگى که او نداند يا به ظاهرى که او داند. اگر گويند به باطنى که او نداند، محال گويند، زيرا ذات احديت عالم به جميع معلومات است. و اگر گويند به ظاهرى که خدا داند، بگو ايشان را که نامهاى آنها را وصف کن تا بدانند که اهليت عبادت ندارند و سزاوار الوهيت نيستند. اين احتجاج بليغ است بر اسلوبى عجيب که منادى مى‌کند بر اعجاز قرآن و اينکه کلام بشر نيست.
بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ کَفَرُوا: بلکه آراسته شده و شيطان و نفس و هوى زينت داده براى آنانکه کافر شده‌اند و ايمان نياورده، مَکْرُهُمْ: مکر آنها را و اباطيلشان را به صورت صواب در آورده. يا شياطين انسى رؤسا جلوه داده دروغ خود را در نظر آنان. وَ صُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ: و باز داشته شده‌اند به سبب وساوس شيطانى و هواجس نفسانى از راه راست و دين حق. وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ: و هر که را واگذارد و تخليه نمايد در وادى خذلان به سبب سوء اختيار خود کفر را و فرط عناد و انکار. فَما لَهُ مِنْ هادٍ: پس نيست او را هيچ راه نماينده يعنى توفيق دهنده او در هدايت.
جلد 6 - صفحه 393