تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَ اللَّهُ يَحْکُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ وَ هُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (41)
بعد از آن تنبيه بر اين معنى نموده مى‌فرمايد:
أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ: آيا نمى‌بينند و نمى‌دانند اهل مکه و سايرين آنکه فرمان ما مى‌آمد بر زمين کفار. نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها: کم مى‌کنيم از اطراف آن، يعنى کم کم از تصرف کفار بيرون مى‌کنيم و به تصرف آنان در مى‌آوريم. يا ويران مى‌کنيم زمين را به موت و هلاک آن.
نزد ابن عباس نقصان و خرابى زمين به موت علما باشد چنانچه احاديث
جلد 6 - صفحه 404
بسيار است: «1» 1- تفسير على بن ابراهيم فرمايد: موت علماء. «2» 2- «من لا يحضر» از حضرت صادق عليه السّلام از اين آيه سؤال، فرمود:
موت علماء «3».
3- ابو الفتوح رازى (قدس الله سره) در تفسير خود از ابو الدرداء روايت نموده که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم فرمود: خذ العلم قبل ان يذهب فرا گيريد علم را پيش از آنکه برود. عرض کردند: رفتن علم چگونه باشد و حال آنکه قرآن در ميان ما و در دلهاى ماست و پيوسته آن را مى‌خوانيم و به فرزندان تعليم کنيم؟ حضرت در غضب شده فرمود:
انّ اللّه لا يقبض العلم بين النّاس بنزعه و لکن يقبض العلماء حتّى اذا لم يبق عالم اتّخذ النّاس رؤسا جهّالا فافتوا بغير علم فضلوا و اضلّوا.
خداى تعالى علمى که مرحمت فرموده ميان مردم باز نگيرد، بلکه علما را قبض فرمايد تا آنکه باقى نماند عالمى که پيشواى مردمان باشد؛ در آن وقت فراگيرند مردم پيشوايان جاهل، فتوى دهند «4» فرمود: اذا مات المؤمن الفقيه ثلم فى الاسلام ثلمة لا يسدّها شيئى: هرگاه بميرد مؤمن عالم، رخنه‌اى در اسلام وارد شود که هيچ چيز آن را سد ننمايد. «5» ايضا عن ابى جعفر عليه السّلام قال: کان علىّ بن الحسين عليه السّلام: يقول:
انّه يسخّى نفسى فى سرعة الموت و القتل فينا قول اللّه عزّ و جلّ: «أ و لم يروا أنا نأتى الارض ننقصها من اطرافها» و هو ذهاب العلماّء. «6» 5- بعضى از بزرگان فرموده: موت الانبياء يقرح به العين و موت الاباء مصيبة
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 300.
«2» تفسير قمى ج 1 ص 367.
«3» من لا يحضره الفقيه.
«4» تفسير ابو الفتوح ج 6 ص 502.
«5» کافى ج 1 ص 38، حديث 2.
«6» همان مصدر، حديث 6.
جلد 6 - صفحه 405
للبنين و موت الابناء يقطع الوتين و موت الاکفّاء يعرق منه الجبين و موت العلماء ثلمة فى الّدين. «1» انس بن مالک روايت نموده که رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود:
مثل عالم در زمين مثال ستاره است در آسمان که به او راه يابند در برّ و بحر. «2» وَ اللَّهُ يَحْکُمُ: و خداى تعالى حکم فرمايد و فصل نمايد امر را. لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ: ناقضى نيست مر حکم او را، و رد کننده و تغيير دهنده‌اى نيست مر قضاء او را. يا کسى مخالفت فرمان الهى نتواند نمايد به چيزى که بشکافد آن را. وَ هُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ: و خداى متعال زود حساب نماينده و به جزا رساننده باشد، يعنى زمان بسيار از عذاب دنياى ايشان نگذشته باشد که حق تعالى حساب ايشان فرمايد در آخرت.