تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِياماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِيها وَ اکْسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً «5»
چون آيه سابقه امر نمود به اعطاى اموال يتامى در حين بلوغ بدون تصرف، در عقب آن ذکر کسانى که جايز نيست رد مال به آنها فرمايد:
وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ: خطاب به اولياى نسوان و ايتام و مجانين و ساير خفيف
«1» منهج الصادقين، جلد 2، صفحه 433.
«2» مدرک ياد شده
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 354
العقول و غير مستقر الرشد، يعنى: و مدهيد به سفيهان و کم عقلان، أَمْوالَکُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِياماً: مالهائى که مقرر فرموده خدا براى شما، سبب قوام معيشت و رابطه انتظام امور دين، مثل حج و جهاد و زکات و صدقات و نفقات و ضيافات و تمهيد قواعد خيرات و قوانين ميراث. يا اتيان مکنيد سفهاء را مالهائى که از جنس آن چيزى است که حق تعالى آن را قيام شما گردانيده. و بنا به قولى، آيه نهى است هر کسى را که مالهاى خود را به تصرف زن و فرزند بخشد، و بعد چشم دارد که ايشان رعايت او کنند در مطعم و ملبس. و قول اول مناسب آيات متقدمه و متأخره مى‌باشد.
در منهج مروى است که: زنى سياه و فصيحه و بليغه و مليحه، خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کرد: يا رسول اللّه ما را مذمت مى‌کنى و به هيچ وجه زبان به مدحت ما نمى‌گشائى؟ فرمود: چگونه شما را مذمت نمودم. گفت: به اينکه ما را سفيه خواندى؛ فرمود: خداى تعالى شما را سفيه خوانده در آيه کريمه: لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ. عرض کرد: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى چه [ما را ناقص خواندى]؟ فرمود: به جهت آنکه در هر ماه در ايام حيض نماز نگزاريد. بعد فرمود: شما را کفايت نيست که چون يکى از شما حامله شود، او را ثواب کسى باشد که نفس خود را مهيّا نموده براى جهاد کفار؛ و چون وضع حمل کند، او را اجر شهيد غلطيده در خون خود باشد؛ و چون طفل را شير دهد، به هر مکيدنى ثواب کسى است که اسيرى از فرزندان اسمعيل آزاد کرده؛ و چون براى رضاع از خواب برخيزد در هر شبى، ثواب آزاد کردن بنده‌اى از اولاد اسمعيل براى او نويسند؛ بعد فرمود: اين ثواب مخصوص است به مؤمنات صالحات و خاشعات صابرات که کفران نکنند. زن برگشت و گفت: اين فضلى است عظيم اگر مشروط به شرط نبودى. «1» فى الفقيه عن الباقر عليه السّلام: انّه سئل عن هذه الاية. فقال: لا تؤتوها شرّاب
«1» منهج الصادقين، جلد 2، ص 434- 435.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 355
الخمر و لا النّساء ثمّ قال: و اىّ سفيه اسفه من شارب الخمر «1» و فى رواية: کلّ من يشرب المسکر فهو سفيه. «2» در من لا يحضره الفقيه- صدوق رحمه اللّه روايت نموده از امام محمد باقر عليه السّلام که سؤال شد از آن حضرت از اين آيه، فرمود:
عطا نکنيد اموال را به شرابخواران و نه نساء؛ پس فرمود: و کدام سفيه اسفه از شارب الخمر است. و در روايتى: هر که خمر بياشامد، پس او سفيه باشد.
وَ ارْزُقُوهُمْ فِيها: و بهره دهيد و وظيفه مقرر کنيد اين سفها را در آن مالها به قدر کفاف ايشان، وَ اکْسُوهُمْ: و بپوشانيد و جامه دهيد ايشان را به قدر حال آنها.
نکته: ذکر «فيها» بدون «منها» به جهت دلالت است بر آنکه مأکول و ملبوس آنها در اموال است، يعنى اموال آنها را مکان رزق و کسوت ايشان گردانيد. به اين وجه: تجارت نمائيد به آن، و از نفع آنچه محتاجند، مهيا شود که از اصل مال صرف ننمائيد تا به اندک زمان، فنا و زوال يابد. يا معنى آنکه: روزى در اموال ايشان است. و بنابر اول، ممکن است احتجاج بر وجوب کسب به مال مولّى عليه، به جهت ظاهر امر؛ زيرا نفقه مغنى آن نشود. و احتمال عدم وجوب نيز دارد، به سبب اصل عدم وجوب و حق آن است که واجب است استنماى آن به قدر نفقه، و اما زياده بر اين مستحب است. «3» وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً: و بگوئيد مر ايشان را بعد از منع، سخنى نيکو و پسنديده که نفوس آنها به آن خوشحال گردد. مثل آنکه اگر يتيم باشد، گوئيد:
اين مال متعلق به تو و من خزينه دار توأم، و در وقت بلوغ تسليم تو خواهم نمود. و خص و حفظ او نمائيد بر سلوک در طريق ثواب نزد تصرفات او در اموال خود؛ و زنان را نيز وعده کنيد که دلشان به آن خوش شود. در آيه دليل است بر جواز
«1» به نقل از نور الثقلين، جلد 2، ص 442، حديث 53.
«2» البرهان، جلد 1، صفحه 343، حديث 2.
«3» بدين معنى که واجب است با اموال سفهاء به اندازه مورد نياز آنها تجارت شود، ولى سود بردن بيش از مقدار نيازشان، واجب نيست.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 356
حجر بر يتيم در حين بلوغ و عدم رشد او، زيرا حق تعالى منع فرمايد از دفع مال به سفهاء. و نيز دليل است بر وجوب وصيت، هرگاه ورثه سفيه باشند، زيرا وصيت در اينصورت به منزله اعطاى مال است به اهل سفه.