تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّکاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَ لا تَأْکُلُوها إِسْرافاً وَ بِداراً أَنْ يَکْبَرُوا وَ مَنْ کانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کانَ فَقِيراً فَلْيَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَ کَفى بِاللَّهِ حَسِيباً «6»
وَ ابْتَلُوا الْيَتامى: و امتحان نمائيد يتيمان را قبل از بلوغ، اگر مردانند، به عقل و تميز و صيانت اموال و دقايق بيع و شرى؛ و اگر زنانند، به غزل و نسج و تربيت امور خانه، حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّکاحَ: تا اينکه برسند به حد نکاح. اين کنايه از بلوغ است، چه در اين وقت، صلاح نکاح دارد؛ و بلوغ مردان به احتلام، و يا انبات شعر خشن برعانه، و يا پانزده سالگى تمام؛ و در زنان، نه سال تمام، يا يکى از اين دو علامت ديگر است. فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً: پس اگر روشن شد بر شما و يافتيد از ايشان طريقه راست و مستحسن در تصرف اموال به ضبط و استرباح از آن به تجارت، در اين صورت، فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ: پس بدهيد به ايشان مالهاى آنها را که در دست شما بوده بدون تأخير از حد بلوغ. و اين دليل است بر آنکه دفع اموال به ايشان نکنند مادامى که رشد از ايشان مفهوم نشود.
وَ لا تَأْکُلُوها إِسْرافاً: و مخوريد، اى اوليا و اوصيا، مالهاى يتيمان را، و تلف مکنيد به گزاف و تجاوز از حدّ يعنى زياده بر آنچه در شرع مقرر است و
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 357
بِداراً أَنْ يَکْبَرُوا: و ديگر اتلاف نکنيد در اموال ايشان به سبقت گرفتن بر بلوغ آنها از ترس آنکه بزرگ شوند، يعنى مشتابيد در خوردن مال يتيمان از خوفى که ناگاه بزرگ شوند و مال را از شما پس بگيرند. وَ مَنْ کانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ: و هر که باشد از اوصيا و اوليا، غنى، پس بايد عفت ورزد و نگهدارد خود را از اکل مال يتيم، و دست طمع از آن باز دارد. وَ مَنْ کانَ فَقِيراً فَلْيَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ: و هر که باشد از اوليا، فقير و محتاج، پس هر آينه بخورد از مال يتيم به نيکوئى، يعنى به قدر حاجت از اطعمه و البسه به مقدارى که اجرت سعى او است. و لفظ استعفاف و اکل به معروف، مشعر است به آنکه ولى را حقّى است در مال وصى. در مجمع- از امام محمد باقر عليه السّلام مروى است که: مراد اخذ مال يتيم است بر سبيل قرض، و بعد از استطاعت ادا کند. فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ: پس وقتى رد نمائيد به يتيمان اموالشان را، فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ: پس شاهد بگيريد بر اقرار ايشان به قبض مال، تا در ميانه جدال و خصومت واقع نشود و ضمانى نگردد. وَ کَفى بِاللَّهِ حَسِيباً: و کافى است ذات احديت الهى را که محاسب است در روز جزا، پس مخالفت اوامر سبحانى منمائيد در تجاوز از حد، و مرتکب تصادق شويد در شهادت، و مجتنب گرديد از تکاذب. يا خدا کافى است در شهادت ايتام، به دفع اوليا، اموال را به آنها.
نزد بعضى اين آيه در حق ثابت بن رفاعه و عمش نازلشد. وقتى رفاعه وفات يافت، ثابت طفل بود و در حجر عمش تربيت مى‌يافت. روزى خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کرد: پسر برادرم، طفل، و در حجر، و مال او نزد من است، آن را کى به او دهم؟ حق تعالى آيه مذکوره را نازل، و در آن امر فرمود که بعد از بلوغ و رشد به او تسليم کن. و آيه عموميت دارد نسبت به همه مکلّفان.