تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّکاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَ لا تَأْکُلُوها إِسْرافاً وَ بِداراً أَنْ يَکْبَرُوا وَ مَنْ کانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَ مَنْ کانَ فَقِيراً فَلْيَأْکُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَ کَفى بِاللَّهِ حَسِيباً «6»
ترجمه
و بيازمائيد يتيمان را تا چون برسند بحد ازدواج پس اگر يافتيد از ايشان رشد را پس تسليم نمائيد بايشان مالهايشان را و مخوريد آنرا از راه اسراف و پيش از آنکه بزرگ شوند و کسيکه بى‌نياز باشد پس بايد خوددارى نمايد و کسيکه محتاج باشد پس بايد بخورد بقدر شايسته و چون تسليم نموديد بايشان مالهايشان را پس گواه گيريد بر ايشان و کافى است خداوند که محاسب باشد..
تفسير
آزمايش ايتمام بمراقبت حال آنها است در دين دارى و مال نگهدارى و تمکن از مقاربت با زنان بظهور امارات آن و چون باين حد رسيدند بايد اولياء اموال آنها را مسترد دارند بشرط رشد که مقابل سفه است که سابقا بيان شد خلاصه آنکه بايد آزمايش نمود آنها را اگر بالغ شده باشند و عاقل باشند که صلاح و فساد خودشان را تشخيص بدهند بايد بدون مماطله اموال آنها را مسترد داشت در فقيه از حضرت صادق (ع)
جلد 2 صفحه 16
روايت نموده است که آزمايش رشد بحفظ مال است و نيز از آنحضرت روايت شده است در اين آيه که فرمودند وقتى ديديد دوست آل محمدند بر احترام و درجه آنها بيفزائيد و در مجمع از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که رشد عقل و اصلاح مال است و قمى ره از آنحضرت نقل نموده در اين آيه که فرمود کسيکه در دست او مال ايتام باشد جائز نيست که باو مسترد نمايد تا آنکه بالغ شود و محتلم گردد و چون محتلم شود مکلف است بايد بوظائف الهيه خود قيام نمايد و تضييع مال ننمايد و شراب نياشامد و زنا نکند و چون بحد رشد رسيد بايد مال او را مسترد دارد و شاهد بگيرد و اگر ندانند که بالغ شده است امتحانش بموى زير بغل و موى ظهار است که روئيده باشد و چون چنين باشد بالغ شده است بايد مال او را مسترد داشت در صورتى که رشيد باشد و جائز نيست که مال او را نگهدارد و تعلل نمايد که هنوز کبيره نشده است و نبايد در صرف مال يتيم اسراف نمود و مبادرت در خرج آن کرد بملاحظه آنکه شايد کبير شود و اموالش را بزودى بستاند و اسراف و بدار گفته‌اند حال است از فاعل که اولياء باشند يعنى نخوريد در حاليکه مسرفين و مبادرين باشيد و بنظر حقير هر دو مفعول مطلق نوعى است و مصدر است يعنى نخوريد بطريق اسراف و تعجيل از ترس کبر ايتام و بين اسراف و تعجيل در صرف فرق است زيرا که ممکن است مخارجى لازم باشد و اسراف نباشد ولى تعجيل در آن لازم نباشد که در اين صورت نبايد ولىّ باميد آنکه از آن بهره ببرد بعنوان حق العمل يا غيره مبادرت بآن خرج نمايد و کسيکه غنى است و ولى يتيم است بايد عفت نفس و بزرگوارى خود را از دست ندهد و تقربا الى اللّه و صلة للرحم بدون نظر باجر و مزد امور يتيمى را که در کفالت اوست مرتب نمايد و چيزى از آن براى خود ملحوظ ندارد و کسيکه فقير است ميتواند بقدر حاجت و اجرت سعى و عمل خود از مال ايتام صرف نمايد و در کافى و عياشى از حضرت صادق (ع) در تفسير اين آيه نقل نموده است که کسيکه متولى امر ايتام است و محتاج باعاشه است و تمکن ندارد و بايد امرش از اين کار بگذرد و مشغول باصلاح امور آنها است تا اندازئيکه اسراف نباشد ميتواند از اموال آنها خرج کند ولى اگر اصلاح امور آنها منافى با کار و کسب او نيست نبايد از اموال ايتام چيزى برداشت نمايد و در کافى از آنحضرت نقل نموده که معروف قوت است که ميتواند وصى و قيم که مشغول اصلاح امور ايتام است استفاده نمايد و نيز از آنحضرت
جلد 2 صفحه 17
روايت شده است که کسيکه خود را براى اصلاح امور ايتام از کار بازداشته ميتواند بقدر شايسته از اموال آنها براى خود منظور دارد ولى اگر مال کم باشد نميتواند و عياشى از آنحضرت در تفسير اين آيه نقل نموده است که اين راجع بکسى است که خود را از کار بازداشته باشد و براى يتيم مشغول بزراعت و حفاظت مواشى شده باشد که بايد بمقدار شايسته صرف خود نمايد ولى اگر مال يتيم که نزد او است پول طلا و نقره باشد حق صرف ندارد و در مجمع از حضرت باقر (ع) روايت شده است که کسيکه فقير است ميتواند از مال يتيم بقدر حاجت و کفايت خود بعنوان قرض برداشت نموده صرف نمايد و بعد از تمکن باو مسترد دارد و در بعضى از روايات که در مجمع و عياشى هم نقل نموده است براى نگاهدارى شتران ايتام استفاده از شير آنها را تا مقداريکه خارج از انصاف نباشد اباحه فرموده‌اند و در يک روايت نسبت نسخ بآيه داده شده است بنظر حقير آيه و روايات در مقام بيان حکم تکليفى اعم از واجب و مستحب و دستور اخلاقى است نسبت باولياء و ايتام و ناظر بحکم وضعى نيست باين معنى که نميخواهند بفرمايند حق شما نسبت بتصرفات و اصلاحاتيکه در اموال صغار مينمائيد چيست چون بر طبق قواعد کليه که حرمت فعل مسلم و نفى ضرر و حرج در دين است اگر کفيل مجانا تقبّل نموده باشد کفالت و اصلاح امور اطفال را حقى براى او نيست و الا بقدر اجرت عادى عملش حق دارد خواه غنى باشد خواه فقير و زائد بر آن حق ندارد خواه حاجت داشته باشد خواه نداشته باشد بلکه ميخواهند بفرمايند تکليف شما شرعا و اخلاقا آنستکه اگر بى‌نياز باشيد مراعات عفت که يکى از اصول اخلاق حسنه است بنمائيد و دامن استغناء خود را از نيل بمال يتيم چرکين ننمائيد و اگر فقيريد مى‌توانيد بمقدار شايسته صرف نمائيد و مقدار شايسته آنستکه اگر با مداخله در امور صغير ميتوانيد براى خودتان هم کسب نمائيد و از مال صغير چشم بپوشانيد چيست بهتر از اين و اگر نميتوانيد خوب است بمقدار حاجت اکتفا نمائيد و زيادتر از آن اگر چه اجرت عادى زحمات شما باشد صرف ننمائيد و اگر مال يتيم کم باشد يا وجه نقد باشد که شما در آن تصرفاتى که اخذ اجرت بر آن معتاد باشد ننموده‌ايد باز نبايد سهمى براى خودتان منظور داريد و بهتر از همه آنکه اگر چيزى هم صرف نموديد براى احتياج اعم از آنکه ذى حق بوديد يا نبوديد بعنوان قرض برداريد و بعد از تمکن ادا نمائيد چون لازمه عفت نفس اين است
جلد 2 صفحه 18
وصله رحم و اعانت و کفالت و حفاظت جان و مال آنها بلکه عموم اهل ايمان از فرائض دينى و اخلاقى است و همچنين وظيفه دينى و اخلاقى آنها هم آنستکه اگر اولياء و اوصياء بواسطه فقر و حاجت زياده از قدر استحقاق صرف نموده باشند بعنوان قرض يا از باب اضطرار يا ساير جهات ديگر که مرخص بوده از آنها مطالبه ننمايند در صورتى که متمکن از اداء آن نباشند بلکه با تمکن هم بهتر آنستکه صله رحم و احسان نمايند و عفو و اغماض کنند و از خداوند عوض بخواهند و شايد مراد از نسخ هم اين باشد که حکم وضعى مراد نيست و بظاهر بدوى آن نبايد عمل نمود چنانچه معمولا ائمه اطهار براى اقناع مخالفين در ترک عمل بظواهر اين تعبيرات را مينمايند و اين بيان وجه جمع است بين اخبار باب و ظاهر آيه شريفه و اللّه اعلم بحقائق الامور و چون اموال آنها را مسترد دارند خوب است شاهد بگيرند بر استرداد تا باين وسيله مأمون از تهمت شوند و خصومتى ايجاد نشود ما بين مؤمنين اگر چه محاسب حقيقى خدا است اگر واقعا خيانت نکرده باشند ضامن نيستند اگر چه شاهد هم نه گيرند و اگر خيانت کرده باشند مسئولند اگر چه بوسائلى شاهد هم گرفته باشند.