آیه ۶ سوره نساء

سوره نساء(النساء)، آیه ۶ · جزء ۴ · صفحه ۷۷

وَابْتَلُوا الْيَتَامَىٰ حَتَّىٰ إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُم مِّنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَن يَكْبَرُوا وَمَن كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَن كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفَىٰ بِاللَّهِ حَسِيبًا

و یتیمان را چون به حد بلوغ برسند، بیازمایید! اگر در آنها رشد (کافی) یافتید، اموالشان را به آنها بدهید! و پیش از آنکه بزرگ شوند، اموالشان را از روی اسراف نخورید! هر کس که بی‌نیاز است، (از برداشت حق الزحمه) خودداری کند؛ و آن کس که نیازمند است، به طور شایسته (و مطابق زحمتی که می‌کشد،) از آن بخورد. و هنگامی که اموالشان را به آنها بازمی‌گردانید، شاهد بگیرید! اگر چه خداوند برای محاسبه کافی است.

معنی کلمات و عبارات
«إِبْتَلُوا»: بیازمائید. «آنَسْتُمْ»: درک کردید و فهمیدید. «رُشْداً»: شعور ضبط اموال و حسن تصرّف. لیاقت و کارآئی. «بِدَاراً»: شتابگرانه. (إِسْرَافاً وَ بِدَاراً): مفعولٌ‌له بوده و یا حال بشمارند، یعنی: لا تَأْکُلُوهَا مُسْرِفِینَ وَ مُبَادِرِینَ کِبَرَهُمْ. «فَلْیَسْتَعْفِف»: پاکدامنی کند و به مقدار اندک قناعت کند. خودداری کند. «بِالْمَعْرُوفِ»: به گونه شایسته. برابر عرف محلّ. «أَشْهِدُوا»: گواه بگیرید. «کَفَی بِاللهِ حَسِیباً»: حرف باء زائد است و الله فاعل و حَسیباً حال یا تمییز است. «حَسِیباً»: حسابرس. مراقب.
نزول

سال ۲۰ بعثت(دوره مدنی) · این آیه همچون دیگر آیات سوره نساء در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل گردیده است. بازپخش وحی در این سال

شأن نزول

اين آيه درباره ثابت بن رفاعة نازل گرديد که پدرش رفاعة از دنيا رفت در حالتى که ثابت طفل بود. عموى وى سرپرست و قيم او قرار گرفت و نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و گفت: يا رسول الله، برادرزاده ام در تحت قيمومت و سرپرستى من است. تکليف من با او چيست؟ و چه وقتى بايد مال او را بدهم؟ سپس اين آيه نازل شد.

طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ‌۳، ص ۳. محمدباقر محقق،‌ نمونه بینات در شأن نزول آیات از نظر شیخ طوسی و سایر مفسرین خاصه و عامه، ص ۱۸۲. تفاسير روض الجنان و كشف الاسرار.

در آن زمان چه می‌گذشت (۷ رویداد)
نکات آیه
۱- لزوم آزمایش یتیمان تا هنگام بلوغ و توان ازدواج، براى تشخیص رشد اقتصادى آنان «و ابتلوا الیتامى حتّى اذا بلغوا النّکاح ... رشداً» ۲- رسیدن به مرحله بلوغ جنسى و تحقق رشد اقتصادى، دو شرط براى تحویل اموال یتیمان به آنان «حتّى اذا بلغوا النّکاح فان انستم منهم رشداً فادفعوا الیهم اموالهم» ۳- رسیدن به مرحله بلوغ جنسى و تحقق رشد اقتصادى، دو شرط براى جواز تصرف یتیمان در اموال خود «و ابتلوا التیامى ... فادفعوا الیهم اموالهم»
تفسیر (۸)
روایات و احادیث

۴- وجوب ردّ اموال یتیمان، پس از بلوغ جنسى و احراز رشد اقتصادى آنان «و ابتلوا الیتامى ... فان انستم منهم رشداً فادفعوا الیهم اموالهم» مؤیّد برداشت فوق فرمایش امام صادق (ع) است که درباره آیه فوق فرمود: ایناس الرّشد حفظ المال. [منبع: من لا یحضره الفقیه، ج ۴، ص ۱۶۴، ح ۷، ب ۱۱۳ ; نورالثقلین، ج ۱، ص ۴۴۴، ح ۶۰.] ۵- کودکان (نابالغان) و کسانى که رشد اقتصادى ندارند، از تصرف در اموال خود محجورند.* «و ابتلوا الیتامى ... فان انستم منهم رشداً فادفعوا» ۶- مالکیّت، همواره مستلزم جواز تصرّف نیست. «و ابتلوا الیتامى ... فان انستم منهم رشداً فادفعوا» از اینکه یتیمان نابالغ از تصرف در اموال خویش ممنوع و محجورند، معلوم مى شود که مجرد مالک بودن مستلزم جواز تصرف در اموال نیست. ۷- صحت تصرف کودکان یتیم در اموال، با اذن و نظارت ولىّ «و ابتلوا الیتامى حتّى اذا بلغوا النّکاح» چون بدون تصرف یتیم در اموال و بدون نظارت ولىّ بر آن تصرفات، آزمایش تحقق نمى یابد. ۸- مالکیت شخصى کودکان «و ابتلوا التیامى ... فادفعوا الیهم اموالهم» ۹- حرمت اسراف و سوء استفاده اولیا از اموال یتیمان «اموالهم و لا تاکلوها اسرافاً و بداراً ان یکبروا» ۱۰- برداشت از اموال یتیم در قبال خدمت به وى، بر ولىّ ثروتمند حرام است. «و من کان غنیّاً فلیستعفف» برخى برآنند که مراد از تصرف و بهره گیرى از اموال یتیم، بهره هایى است که ولىّ و سرپرست یتیمان به عنوان کارمزد از اموال یتیم مى گیرد. ۱۱- استفاده نکردن ولىّ غنى از اموال یتیمان در قبال خدمت به آنان، امرى نیکو و پسندیده (مستحب) «و من کان غنیّاً فلیستعفف» در برداشت فوق «فلیستعفف» (باید از تصرف در اموال یتیم بپرهیزد)، بر معناى استحبابى حمل شده است ; چون مقابل «فلیاکل» قرار گرفته که دلالت بر وجود ندارد. ۱۲- جواز بهره گیرى متعارف ولىّ از مال یتیم، در قبال خدمت به او، در صورت فقر «و من کان فقیراً فلیاکل بالمعروف» ۱۳- اعتبار عرف، در تعیین مقدار ارزش کار «فلیاکل بالمعروف» کلمه «بالمعروف»، یعنى متعارف و مورد پسند مردم. ۱۴- لزوم گرفتن شاهد، به هنگام پرداخت اموال یتیمان به آنان «فاذا دفعتم الیهم اموالهم فاشهدوا علیهم» ۱۵- لزوم گواه گرفتن، در اداى اموال دیگران «فاذا دفعتم الیهم اموالهم فاشهدوا علیهم» به نظر مى رسد ملاک در شاهد گرفتن، مختص مال یتیم نباشد. بنابراین آیه مى تواند دلیل لزوم گواه گرفتن براى اداى همه اموال و دیون باشد. ۱۶- کفایت خداوند در حسابرسى اعمال «و کفى باللّه حسیبا» ۱۷- اعتقاد به حسابرسى دقیق خداوند (وجدان دینى)، پشتوانه رعایت حقوق دیگران «و کفى باللّه حسیبا» ۱۸- هشدار خداوند به اولیاى یتیمان، نسبت به عدم رعایت حقوق آنان «فان انستم منهم رشداً ... و کفى باللّه حسیبا» ۱۹- جواز بهره گیرى متعارف ولىّ یتیم از مال وى، مشروط به صرف وقت خود در جهت مصلحت آن و کم نبودن (کافى بودن) آن مال «و من کان فقیراً فلیاکل بالمعروف» امام صادق (ع) در مورد آیه فوق فرمود: ذلک رجل یحبس نفسه عن المعیشة فلابأس ان یأکل بالمعروف اذا کان یصلح لهم اموالهم فان کان المال قلیلا فلایاکل منه شیئاً ... . [منبع: کافى، ج ۵، ص ۱۳۰، ح ۵ ; نورالثقلین، ج ۱، ص ۴۴۵- ، ح ۶۹.] ۲۰- جواز بهره گیرى سرپرست یتیم از دارایى وى، در صورت نیاز ضرورى به آن «فلیاکل بالمعروف» امام صادق (ع) در مورد آیه فوق فرمود: المعروف هو القوت و انما عنى الوصّى او القیّم فى اموالهم و ما یصلحهم. [منبع: کافى، ج ۵، ص ۱۳۰، ح ۳ ; نورالثقلین، ج ۱، ص ۴۵۴۶- ، ح ۶۷.] ۲۱- جواز برداشت سرپرست یتیم از دارایى وى به عنوان قرض، در صورت نیاز ضرورى به آن «فلیاکل بالمعروف» امام باقر (ع) در مورد آیه فوق فرمود: معناه من کان فقیراً فلیأخذ من مال الیتیم قدر الحاجة و الکفایة على جهة القرض ثم یردّ علیه ما أخذ اذا وجد. [منبع: مجمع البیان، ج ۳، ص ۱۷ ; تفسیر برهان، ج ۱- ، ص ۳۴۵، ح ۲۰.]

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۱۳)
  • لزوم پرهیز و خویشتنداری ولیّ ثروتمند، از گرفتن اجرت از مال یتیم
  • عرف، ملاک تعیین اجرت برای سرپرست اموال یتیم
  • جواز اختصاص اجرت از اموال یتیم به سرپرست او، در صورت فقر وی و کم نبودن اموال یتیم
  • عرف، ملاک تعیین اجرت برای سرپرستی مال یتیم
  • استقلال اقتصادی بالغان، منوط به دارا بودن رشد عقلی انان+۱ آیه
  • استقلال اقتصادی افراد، منوط به دو شرط بلوغ و رشد اقتصادی
  • استقلال اقتصادی یتیمان، منوط به رسیدن به سن بلوغ و رشد اقتصادی انان
  • رشد اقتصادی، ملاک استقلال افراد+۱ آیه
  • حرمت اسراف در استفاده از اموال یتیمان
  • حسیب
  • لزوم امتحان یتیمان برای مشخّص شدن رشد فکری و اقتصادی انان
  • توفیق یتیمان در امتحان رشد مالی، درپیدارنده جواز ردّ اموال به انان
  • لزوم ازمایش یتیمان برای تشخیص رشد اقتصادی انان
  • جواز تصرّفات یتیم در اموال خویش، پس از رسیدن به بلوغ و رشد+۳ آیه
  • توانمندی بر نکاح، نشانه بلوغ
  • بلوغ، از شرایط تکلیف+۱ آیه
  • صغر و عدم بلوغ، از موجبات حجر+۳ آیه
  • محجور بودن افراد صغیر و نابالغ، از تصرّف در اموال خود+۱ آیه
  • حرمت اسراف اولیا، در استفاده از اموال ایتام
  • حرام بودن تصرّف بیجا و حیف و میل اموال یتیمان+۴ آیه
  • ایمان به حسابرسی خداوند، پشتوانه رعایت حقوق دیگران+۱ آیه
  • اعتقاد به حسابرسی دقیق خداوند، پشتوانه رعایت حقوق انسانها
  • ثبوت حق مالکیّت، برای افراد نابالغ+۲ آیه
  • امکان انفکاک حقّ مالکیّت از حقّ تصرّف+۱ آیه
  • صغر و عدم بلوغ، از موانع حق تصرّف در اموال+۱ آیه
  • فقدان رشد و درک اقتصادی، از موانع حق تصرّف در اموال و املاک+۱ آیه
  • لزوم پرهیز و خویشتن داری ولیّ ثروتمند، از گرفتن اجرت از مال یتیم
  • لزوم رعایت عرف، در تعیین اجرت، برای سرپرست اموال یتیم
  • لزوم رعایت عرف، در تعیین اجرتها+۲ آیه
  • جواز اخذ اجرت از اموال یتیم از سوی قیّم در صورت فقر وی
  • حرمت اسراف و سوء استفاده اولیا، از اموال یتیمان
  • وجوب ردّ اموال یتیمان، پس از بلوغ جنسی و احراز رشد اقتصادی انان
  • جواز تصرّفات یتیم در اموال خویش، پس از رسیدن به بلوغ و رشد+۳ آیه
  • اطّلاع یافتن از بلوغ و رشد یتیمان، از وظایف اولیا
  • توانمندی بر نکاح، نشانه بلوغ
  • افراد غیر بالغ، ممنوع و محجور از هرگونه تصرّف در اموال خود+۳ آیه
  • ممنوعیّت یتیمان از تصرف در اموال خود، تا هنگام بلوغ و رشد لازم+۳ آیه
  • حرمت تصرّف غاصبانه، در اموال یتیمان+۲ آیه
  • ممنوعیّت کودکان، از تصرّف در اموال خویش، تا هنگام بلوغ+۵ آیه
  • مشروعیّت مالکیّت کودکان بر اموال خویش+۳ آیه
  • لزوم شاهد گرفتن، هنگام ردّ اموال یتیمان
  • معتبر بودن مالکیّت شخصی، برای کودکان+۳ آیه
  • رسیدن به مرحله بلوغ جنسی و تحقّق عقلانی در جهت حفظ اموال، دو شرط برای تحویل اموال یتیمان به انان+۳ آیه
  • وجوب ازمایش یتیمان، برای تشخیص رشد اقتصادی انان
  • وجوب ردّ اموال یتیمان به انان+۱ آیه
  • وجوب حفظ اموال یتیمان تا هنگام بلوغ، به وسیله اولیا
  • لزوم شاهد گرفتن به هنگام پرداخت اموال یتیمان، از سوی ولیّ انان
  • وجوب ردّ اموال یتیمان، پس از بلوغ جنسی و احراز عقلانی انان، در جهت حفظ اموال
  • لزوم اطّلاع ولیّ از رشد و بلوغ یتیمان
  • حرمت اسراف و سوء استفاده اولیا، از اموال یتیمان
  • عدم جواز استفاده ولیّ ثروتمند از اموال یتیمان، در قبال خدمت به انان
  • جواز برداشت سرپرست یتیم، از دارایی وی به عنوان قرض، در صورت نیاز ضروری به ان
  • جواز برداشت سرپرست یتیم از دارایی وی، به صورت اجره المثل
  • جواز بهره گیری متعارف ولیّ از مال یتیم، در قبال خدمت به او، در صورت فقیر بودن
  • مهجور بودن یتیمان، از تصرّف در اموال خود، پیش از بلوغ+۴ آیه
  • جواز تصرّفات یتیم در اموال خویش، پس از رسیدن به بلوغ و رشد+۳ آیه
  • جواز اختصاص اجرت از اموال یتیم به سرپرست او، در صورت فقر وی و کم نبودن اموال یتیم
  • جواز تصرفات یتیم در اموال خویش، پس از رسیدن به بلوغ و رشد+۳ آیه
  • لزوم اجتناب از اسراف در خوردن و استفاده از مال یتیم
  • لزوم اجتناب از شتاب در خوردن و استفاده از مال یتیم
  • اسراف و سوء استفاده اولیای یتیم در خوردن اموال وی، حرام و مورد نهی خداوند
  • دفاع خداوند، از حقوق یتیم+۲ آیه
  • جواز تصرّف در اموال شخصی، از اثار رشد انسان+۳ آیه
  • لزوم امتحان مکرّر یتیمان جهت تشخیص رشد انان برای تحویل اموالشان به انان
  • رشد، مرحله ای بالاتر از بلوغ جنسی
  • واگذاری اموال یتیم به وی، پس از رشد او+۲ آیه
  • تشخیص عرف، ملاک تعیین اجرت، برای سرپرستی اموال یتیم
  • جواز بهره گیری متعارف ولیّ فقیر از اموال یتیم، در برابر خدمت به او، در صورت فقر
  • ازدواج دادن یتیمان از سوی اولیای انان، پس از احراز و تشخیص توانایی شان
  • تشخیص بلوغ و قدرت یتیمان، مبنی بر حفظ و نگهداری اموال خویش، مسیولیّتی برعهده اولیای انان
  • واگذاری اموال یتیمان به خود انان، امری لازم برعهده اولیای انان، پس از تشخیص و احراز بلوغ و قدرتمندی شان
  • کافی / اسماوصفات
  • مکلّف نبودن کودک به احکام تکلیفی+۱ آیه
  • ممنوعیت کودکان از تصرف در اموال خویش، قبل از رشد و بلوغ+۵ آیه
  • مشروعیّت مالکیت کودکان، بر اموال خویش+۴ آیه
  • محجور بودن کودک، مانع، تصرفات او+۲ آیه
  • لزوم واگذاری اموال کودکان یتیم به انان، پس از رسیدن به مرحله رشد اقتصادی و بلوغ+۲ آیه
  • لزوم گرفتن شاهد، هنگام پرداخت اموال ایتام به انان
  • بلوغ و رشد عقلی، شرط جواز تصرّف معاملی در اموال+۳ آیه
  • محجور بودن افراد نابالغ، از تصرف در اموال خود+۱ آیه
  • توانمندی و رشد، شرط جواز تصرف در اموال+۳ آیه
  • ثبوت حق مالکیّت، برای یتیمان+۴ آیه
  • محجور بودن یتیمان از تصرّف در اموال خود، به رغم مالکیّت انها
  • اصل مالکیّت مردم بر اموال خویش، مورد پذیرش اسلام+۱ آیه
  • لزوم تامین نفقه یتیمان، از اموال خودشان، به وسیله ولیّ انان+۱ آیه
  • وجوب امتحان از یتیم، جهت اطلاع از رشد و بلوغ او و واگذاری اموالش به وی
  • وجوب حفظ اموال یتیمان تا هنگام بلوغ، به وسیله اولیای انان
  • وجوب ردّ اموال یتیمان بر اولیای انان، پس از احراز رشد اقتصادی انان+۱ آیه
  • وجوب رعایت عرف، در تعیین اجرت، برای سرپرست مال یتیم
  • وجوب رعایت عرف، در تعیین اجرتها+۲ آیه
  • وجوب شاهد گرفتن، هنگام ردّ اموال یتیمان
  • وجوب امتحان یتیمان، برای تشخیص رشد اقتصادی انان به هنگام برگردانیدن اموالشان
  • لزوم ازمایش یتیمان، جهت دفع اموالشان به انان
  • هشدار خداوند به اولیای ایتام، نسبت به عدم رعایت حقوق انان
  • لزوم ازمایش یتیمان تا هنگام بلوغ و توان ازدواج، برای تشخیص رشد اقتصادی انان
  • بلوغ جنسی و رشد اقتصادی، از شرایط تحویل اموال ایتام به انان
  • ممنوع بودن یتیم از تصرّف در اموال خویش، قبل از رسیدن به رشد و بلوغ کافی+۲ آیه
  • جواز بهرهگیری متعارف از مال یتیم برای ولیّ وی، در مقابل زحماتی متحمّل شده در جهت مصلحت یتیم
  • عدم جواز تصرّف، در اموال یتیم از روی اسراف
  • جواز تصرّف ضروری و لازم در اموال یتیمان، برای متولّیان امور انان
  • حرمت تصرّف بیجا و حیف و میل اموال یتیم+۲ آیه
  • حرمت اسراف و سوء استفاده اولیای ایتام از اموال انان
  • جواز تصرّف ایتام در اموالشان، با اذن و نظارت ولیّ
  • جواز برداشت اولیای ایتام از اموال انان به صورت قرض، در صورت نیاز ضروری به ان
  • وجوب گواه گرفتن برای متولّیان امر ایتام، هنگام تحویل اموالشان به انان
  • وجوب تسریع در پرداخت اموال یتیم به وی، بعد از احساس بلوغ، بر وصیّ او+۱ آیه
  • تحقّق رشد و بلوغ در یتیم، از شرایط تحویل اموال به انان+۲ آیه
  • وجوب ردّ اموال یتیم پس از بلوغ و احراز رشد اقتصادی انان
  • لزوم گواه گرفتن در تحویل اموال ایتام به انان، برای اولیای ایتام
  • لزوم تحویل اموال یتیمان به انان، بعد از احراز رشد و اگاهی انان به خیر و صلاح خویش+۲ آیه
  • لزوم عفاف ورزیدن و عدم چشمداشت به اموال ایتام، برای اولیای ثروتمند و بینیاز انان
  • لزوم پرهیز از فرصتطلبی برای متولّیان امور یتیمان، نسبت به تصرّف در اموال انان
  • لزوم خودداری از تصرّف در اموال یتیمان، برای متولّیان ایتام، در صورت عدم نیاز
واژه‌ها