تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يُوصِيکُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ کُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَکَ وَ إِنْ کانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَ لِأَبَوَيْهِ لِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَکَ إِنْ کانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَکُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ کانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ لا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَکُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِيماً حَکِيماً «11»
ترجمه
دستور ميدهد بشما خدا در اولادتان از براى پسر مانند بهره دو دختر پس اگر باشند آنها زنان دو ببالا پس از براى آنها است دو سوم آنچه را گذارده است و اگر باشد يکى پس از براى او است نصف و از براى پدر و مادر ميت براى هر يک از آنها شش يک است از آنچه گذارده است اگر باشد مر او را فرزندى پس اگر نباشد مر او را فرزندى و ميراث برنداز او پدر و مادرش پس، براى مادر او است سه يک پس اگر باشد مر او را برادران مر مادر او را است شش يک بعد از وصيتى که وصيت ميکند بآن يا دينى پدران شما و پسران شما نميدانيد کدامشان نزديک‌ترند بشما از جهت سود حکمى است از خدا همانا خدا باشد داناى درستکار.
تفسير
وصيت الهى امر و عهد و فرض و حکم و دستور است که نسبت بميراث داده شده که اگر پسر و دختر هر دو باشند بايد پسر دو برابر دختر ببرد و علت آنرا در کافى از حضرت رضا (ع) نقل نموده که زنان بالاخره شوهر مينمايند و مخارج آنها بعهده مردان است و در فقيه از حضرت صادق (ع) نقل نموده که اين در مقابل مهريه است که براى آنها فرض شده است و در آندو کتاب از آنحضرت نقل شده که علت آنستکه بر زن جهاد و نفقه و ديه نيست و بعضى امور ديگر را نيز بيان فرموده‌اند و اگر اولاد منحصر در دختران باشند و از دو ببالا باشد دو ثلث بايد ببرند از متروکات
جلد 2 صفحه 22
ميت و اگر يک دختر باشد ميراث او نصف مال است و عبارت فوق اثنتين که در کلام الهى واقع شده است گاهى در کلام عرب اراده ميشود از آن معنى زياده از دو و گاهى اراده ميشود معنى دو ببالا و در اين مقام قرينه حاليه که بودن متکلم در مقام تقسيم و حصر اقسام است و قرينه مقاليه که بيان سهم يک دختر است دلالت دارد بر آنکه مراد معنى دوم است چون اگر معنى اول اراده شده باشد لازم آيد که ميراث دو دختر ذکر نشده باشد و اين منافات با مقام دارد و چون سهم يک دختر بيان شده معلوم ميشود فريضه دو قسم بيشتر نيست يا يک دختر است که نصف است يا از دو ببالا است که دو ثلث است و در نفحات و غيرها چون از براى کلمه فوق اثنتين معنى ديگرى جز معنى اول تصور ننموده‌اند ناچار شده‌اند که براى استفاده حکم ميراث دو دختر از آيه شريفه وجوهى نقل نمايند که انصاف آنستکه هيچ يک از آنها خالى از تکلف نيست علاوه بر آنکه چون مقام تقسيم مقتضى ذکر اقسام است و ترکش منافى با غرض و مخل به بلاغت است مناسب است اقسام در آيه تصريح و بيان شود نه آنکه احاله باستنباط فرمايند و معنى اول اگر چه با ترجمه تحت لفظى انسب است لکن معنى دوم هم متعارف است خصوص در اين قبيل مقامات بطوريکه اگر بفارسى در مقام تقسيم بگويند اگر يک دختر باشد بايد نصف ببرد و اگر زياده بر دو باشد بايد دو ثلث ببرند و قسم ديگرى را بيان نکنند فهميده ميشود و ببالا اراده شده با آنکه فوق در کلام عرب بمعنى زياده نيست بلکه بمعنى برترى است و در بلوغ هم استعمال ميشود لذا حقير بناى ترجمه را بر معنى دوم قرار دادم که صريح در مراد است و از براى پدر و مادر ميت هر يک شش يک مال است اگر ميت اولاد داشته باشد خواه يکى خواه متعدد خواه پسر خواه دختر و اگر اولاد نداشته باشد و وارث منحصر بپدر و مادر باشد مادر ثلث ميبرد و معلوم است که دو ثلث ديگر از آن پدر است و اگر ميت دو برادر يا زيادتر داشته باشد مادر شش يک ميبرد و دو خواهر بمنزله يک برادر است پس اگر ميت يک برادر و دو خواهر داشته باشد يا زيادتر مادر شش يک ميبرد و باقى از آن پدر است و همچنين اگر چهار خواهر يا زيادتر داشته باشد که در تمام اين صورت‌ها با آنکه آنها ارث نميبرند مانع از ارث مادر ميشوند در صورتى که ميت پدر داشته باشد ولى اگر وارث منحصر بمادر باشد آنها مانع نيستند و بايد برادران يا خواهران ابوينى يا
جلد 2 صفحه 23
ابى باشند ولى اگر امى باشند مانع نيستند آنچه تاکنون توضيحا و قيدا عرض شده بر طبق روايات معتبره است که در کافى و تهذيب و غيرهما نقل نموده‌اند و اين براى ارفاق بحال پدر است که عيال‌وار است و مخارج برادران و خواهران ميت با او است ولى اين حکمت حکم است نه علت آن لذا اگر برادران و خواهران ميت مستغنى از کمک پدر باشند باز حکم باقى است و مانعيت برقرار است اين سهام وقتى معين ميشود که دين و مالى را که ميت وصيت بر آن نموده است خارج شده است و لفظ او براى ترتيب نيست بلکه براى ترديد است و اگر هم دين باشد هم وصيت دين مقدم است و اينکه وصيت در آيه مقدم شده است براى آنستکه وصيت تصرف ميت است در مال خود بعد از وفات و ورثه اموال مورث را بعد از وفات از آن خود ميدانند و او را متصرف در اموال خود ميبينند لذا عمل بوصيت براى آنها شاق است و براى اين خداوند اهتمام بذکر آن فرموده و مقدم بر دين داشته تا بملاحظه اهتمام الهى بحکم تن در دهند و بوصيت عمل نمايند و در مجمع از امير المؤمنين (ع) روايت نموده که حکم فرمود پيغمبر (ص) بدين قبل از وصيت و يوصى بصيغه مجهول نيز قرائت شده است پدران و پسران شما نميدانند که کداميک اقرب و اولى هستند بميراث و انتفاع از قبل شما تا خداوند اختيار تقسيم اموال شما را بآنها واگذار نمايد ولى خداوند ميداند که کداميک اقرب و اولى هستند بارث و ميزان آن لذا فرض فرموده است فريضه ارث را از قبل خود از براى هر کس بقدريکه سزاوار بوده است و شما بايد بدستور و حکم الهى راضى باشيد و تخلف ننمائيد و کم و زياد نکنيد همانا خداوند عالم بمصالح و رتبه هر يک از ورثه است و دستوراتش در باب تعيين سهام و تنفيذ وصيت و تقديم آن و دين بر حق وارث مطابق با حکمت و مصلحت وارث و مورث است