تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَکُمْ نِصْفُ ما تَرَکَ أَزْواجُکُمْ إِنْ لَمْ يَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ يَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَ إِنْ کانَ رَجُلٌ يُورَثُ کَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذلِکَ فَهُمْ شُرَکاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ «12»
جلد 2 صفحه 24
ترجمه
و مر شما را است نصف آنچه را گذاردند زنهاى شما اگر نباشد از براى آنها فرزندى پس اگر بوده باشد مر ايشان را فرزندى پس از براى شما است چهار يک از آنچه گذارده‌اند بعد از وصيتى که وصيت مى‌کنند بآن يا دينى و از براى آنها است چهار يک از آنچه گذارديد شما اگر نباشد مر شما را فرزندى پس اگر باشد از براى شما فرزندى پس از براى آنها است هشت يک از آنچه گذارديد بعد از وصيتى که وصيت کنيد بآن يا دينى و اگر باشد مردى که ارث برده ميشود از او خويشى غير پدر و اولاد يا باشد زنى و مر او را برادرى باشد يا خواهرى پس از براى هر يک از آندو شش يک است پس اگر باشند بيشتر از اين پس آنها انبازانند در سه يک بعد از وصيتى که وصيت کرده ميشود بآن يا دينى با آنکه غير مضر باشد وصيتى است از خدا و خدا داناى بردبار است.
تفسير
خداوند سبحان پس از بيان سهام طبقه اول وراث بيان فرمود سبب ديگر ارث را که قوت آن بحدى است که با تمام طبقات موجب ارث است و آن زناشوئى است و فريضه آن بدين نحو است که اگر وارث شوهر باشد و زن اولاد نداشته باشد مرد از تمام ترکه زن نصف ميبرد و اگر زن اولاد داشته باشد خواه از اينمرد خواه از شوهر ديگر خواه يکى باشد خواه متعدد خواه بى‌واسطه باشد خواه با واسطه از قبيل نبيره و نتيجه خواه دختر باشد خواه پسر مرد چهار يک ميبرد و اگر وارث زن باشد و مرد اولاد نداشته باشد زن چهار يک ميبرد و اگر اولاد داشته باشد بهمان تفصيل که بيان شد زن هشت يک ميبرد و اقوى آنستکه زن از اراضى مطلقا ارث نميبرد و از اشجار و ابنيه هم از قيمت ميبرد نه از عين آنهم در صورتى که عقدى دائمى باشد و اگر متعه باشد ارث نميبرد مگر با شرط و در صورتى که چند زن عقدى باشند بايد چهار يک يا هشت يک ما بين آنها بالسويه قسمت شود اين مورد هم از موارديستکه خداوند نظر بمصالح و حکميکه در مزيت ارث پسران بر دختران ذکر شد تفضيل داده جانب مردان را بر زنان و جلوگيرى فرموده از ورود اجنبى که شوهر جديد زن باشد در اراضى آنها و تقديم داشته دين و وصيت را بر ارث و کلاله اگر چه گفته‌اند مطلق اقارب است و بر وارث و مورث اطلاق ميشود ولى بنظر حقير اختصاص يا شيوع دارد استعمالش در اقاربيکه در عرض يکديگر باشند مانند برادران و خواهران و ابناء اعمام و احوال و امثال اينها و بر آباء و
جلد 2 صفحه 25
اجداد و اولاد و احفاد نوعا اطلاق نميشود لذا در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که کلاله غير از والد و ولد است و در اين آيه بمقتضى آيه ديگر در آخر اين سوره که حکم ارث کلاله را مخالف با اين آيه بيان فرموده مراد از کلاله برادران و خواهران مادرى تنها هستند و در آن آيه برادران و خواهران ابوينى يا پدرى تنها و اين جمع و تفسير در حل معنى اين دو آيه از ائمه معصومين عليهم السلام نقل شده و علماء اماميّه رضوان اللّه عليهم اجمعين بر طبق آن فتوى داده‌اند و کلاله بر حسب ترکيب ممکن است خبر کان باشد و يورث صفت رجل و ممکن است حال باشد از ضمير در يورث که يورث منه بوده که آن خبر است و ميشود کان تامه باشد و يورث صفت رجل و کلاله حال آن يا مفعول له و يورث بکسر نيز قرائت شده است و بنابر اين معنى اوضح و کلاله مفعول به است و بر هر تقدير معنى تفاوت مهمى ندارد زيرا که مراد معلوم است که اگر مردى يا زنى مورث برادر يا خواهر خود باشد از براى هر يک آنها شش يک است و اينکه ضمير در کلمه له مذکر آورده شده است يا براى تقديم ذکر مرد است و دلالت عطف بر شرکت زن در حکم يا آنکه مرجع احدهما يا ميت است بدلالت کلام و مقام و اگر برادر يا خواهر يا هر دو متعدد باشند همگى هر چند نفر که باشند شريک با يکديگرند در ثلث مال يعنى سه يکم مال بايد بين آنها ذکور و اناث بالسويه قسمت شود چون همه از طرف مادر نسبت با ميت دارند پس ذکوريت آنها موجب فضيلت نميشود زيرا اصل آن محض انوثت است علاوه بر آنکه ظاهر شرکت مساوات است در اين مقام هم تقديم شده است مراعات وصيت و دين و تکرار اين جمله که براى تاکيد است شايد بملاحظه آن باشد که سابقا عرض شد که ورثه تصرفات مورث را در اموال خود بطوريکه بعد از موت مؤثر شود منافى با وراثت خود مى‌دانند لذا غالبا بوصايا تن در نميدهند و خداوند براى ردع آنها از اين اعتقاد و اهميت بدين تاکيد و اثبات فرموده است براى مورث وصيت در ثلث را و مقيد فرموده است نفوذ آنرا بآنکه مورث در وصيت و دين اضرار بورثه ننمايد باين نحو که وصيت در مازاد از ثلث نمايد يا اقرار بدين کند براى کسيکه مديون او نيست بقصد اضرار بورثه بدون داعى قربت وصيت مى‌کند خداوند وصيتى از قبل خود راجع باين مواريث چنانچه فرض فرموده بود فريضه از قبل خود راجع بمواريث اولاد و ابوين و نکته تعبير بفريضه
جلد 2 صفحه 26
در آنجا و وصيت در اينجا شايد مانوسيّت اذهان بارث اولاد و ابوين باشد که گويا بالفطره اذعان بآن داشته‌اند اجمالا نهايت آنکه خداوند فرض فرموده ولى ساير مواريث فقط عهد و وصيت و امر الهى است اگر چه بيک لحاظ همه عهد و وصيت و امر الهى است لذا در بدو و ختم دو آيه که راجع به ارث است تعبير بوصيت شده است و خداوند دانا است به نيات که قصد اضرار شده است يا نه و بردبار است که تعجيل در عقوبت نميفرمايد و نسبت باين امت بيشتر عقوبات را در آخرت خواهد فرمود